विसर्गः( प्रयोगानुसारिणो धात्वर्थाः)

विसर्गः -विसर्गशब्दो "वि" इति उपसर्गपूर्वकात् "सृज विसर्गे" (तुदादिगणीयः,परस्मैपदी, सकर्मकोऽनिट् )धातोरथ च "सृज विसर्गे" (दिवादिगणीयः,आत्मनेपदी,

सकर्मकोऽनिट् ) धातोः घञा प्रत्ययेन निष्पन्नो भवति।संस्कृतवाङ्मयाकाशे विसर्गशब्दोऽपि अनेकार्थेषु दृश्यते। क्वचिद्दानत्यागार्थे, क्वचिन्मलविसर्जनार्थे,

क्वचिद्विविधसृष्ट्यर्थे विशिष्टसृष्ट्यर्थे च,क्वचित् प्रलयविनाशार्थे, क्वचित् स्वरोत्तवर्त्तिबिन्दूद्वयात्मके विसर्जनीयार्थे वर्णभेदे च विसर्गशब्दस्य प्रयोगो लभ्यते।

       विसर्गशब्दो दानत्यागार्थे रघुवंशमहाकाव्ये लभ्यते।तत्रोक्तम्-

"स विश्वजितमाजह्रे यज्ञं सर्वस्वदक्षिणं।

आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिव॥"

(रघुवंशमहाकाव्यम्-४/८६)

तत्र टीकासु "आदानं नाम स्वीकरण, विसर्गो नाम विमोचनम्" तथा "आदानमर्जनं विसर्गाय त्यागाय" इति उक्तम्।लोकव्यवहारेऽपि विसर्गशब्दो त्यागबोधको दृश्यते।देवपूजान्ते देवविसर्गं देवविसर्जनं वा करोतु , सभाविसर्गम् उद्घोषयामि, कार्यविसर्गं करोमि इत्यादिषु स्थलेषु विसर्गशब्दो त्यागबोधक एव।एवमेव बालो मलविसर्गं करोति इति विसर्गशब्दो मलत्यागार्थे प्रयुज्यते।"विविधः (विभिन्नः) सर्गः(सृष्टिः) नाम विसर्गः"इति व्युत्पत्त्या पुराणादिषु विसर्गशब्दो विविधसृष्ट्यर्थे वर्तते।श्रीमद्भागवतमहापुराणे पुराणलक्षणनिरूपणावसरे तदुक्तं-

"सर्गश्चाथ विसर्गश्च वृत्ती रक्षान्तराणि च।

वंशो वंशानुचरितं संस्था हेतुरपाश्रयः।।"

(श्रीमद्भागवतमहापुराणम्-१२/७/९)

पुनश्च -

"अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमुत्तयः।

मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः।।"

श्रीमद्भागवतमहापुराणम्-०२/१०/१)

तथाहि-

"भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः

ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्गः पौरुषः स्मृतः।।"

(श्रीमद्भागवतमहापुराणम्-२/१०/१२)

अन्यत्रापि चोक्तम् -

"भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः"

(श्रीमद्भगवद्गीता-८/३)

क्वचिद्"विगतः सर्गो विसर्गः"इति अनया व्युत्पत्त्या विसर्गशब्दो प्रलयार्थऽपि दृश्यते।"सृष्टिविसर्गो भविष्यति" इत्येतादृशे वाक्ये विसर्गशब्दो प्रलयार्थे विनाशार्थे च वर्तते।तदुक्तं-

"पुरुषानुगृहीतानाम् एतेषां वासनामयः ।

 विसर्गोऽयं समाहारो बीजाद्बीजं चराचरम्।।"

     (श्रीमद्भागवतम्-१२/७/१२)

व्याकरणशास्त्रे भाषाविज्ञाने च विसर्गशब्दो विसर्जनीयार्थे  स्वरोत्तरवर्तिबिन्दूद्वयात्मके वर्णभेदे प्रयुज्यते।

पाणिनिशिक्षायां वर्णनिरूपणप्रसङ्गे तदित्थमुच्यते-

"त्रिषष्टिश्चतुष्षष्टिर्वा वर्णाः शम्भुमते मताः।

प्राकृते संस्कृते चापि स्वयं प्रोक्ताः स्वयम्भुवा॥

स्वरा विंशतिरेकश्च स्पर्शानां पञ्चविंशतिः।

यादयश्च स्मृता ह्यष्टौ चत्वारश्च यमाः स्मृताः॥

अनुस्वारॊ विसर्गश्च कपौ चापि परिश्रितौ।

दुस्पृष्टश्चेति विज्ञेयो लृकारः प्लुत एव च ।।"

(पाणिनिशिक्षा-कारिका-३,४,५)

अन्यत्रापि-

"खर्परे शरि वा विसर्गलोपो वक्तव्यः"

इत्यस्मिन् वार्तिकेऽपि विसर्गशब्देन स्वरोत्तरवर्ती बिन्दुद्वयात्मको वर्णो गृह्यते।तदुक्तं-

"विसर्गश्च द्विबिन्दुकः" इति।

पाणिनिसूत्रेषु तु विसर्गः विसर्जनीयशब्देन उच्यते।

तदुक्तम्-

"खरवसानयोर्विसर्जनीयः"

(अष्टाध्यायी-८/३/१५),

"विसर्जनीयस्य सः"

(अष्टाध्यायी-८/३/३४)

"शर्परे विसर्जनीयः"

(अष्टाध्यायी-८/३/३५) तथा 

"नुम्विसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि"

(अष्टाध्यायी-८/३/५८)

तदत्र कोशवचनमपि प्रमाणस्वरूपं प्रस्तूयते-

"विसर्गो विसर्जनीये वर्चसि त्यागदानयोः"

(हेमचन्द्रः)

अन्यदपि-

"विसर्गस्तु पुमान् दाने त्यागे च मलनिर्गमे।

विसर्जनीयेऽप्ययनभेदेऽपि च विभावसोः।।"

विसर्गशब्दानेकार्थत्वं तन्मूलभूतस्य सृजीधातोरपि अनेकार्थत्वं ध्वनयति। यतोहि वैयाकरणानां निकाये फलं व्यापारश्च धातोरेवार्थो गृह्यते।