"षोडशसंस्कारविमर्श:"


            "षोडशसंस्कारविमर्श:"
धर्मशास्त्रेषु निर्णीतं यत्संस्कारविमर्शनम् ।
मया दीपकवात्स्येन क्रियते नृहिताय तत् ।।
                 "गर्भाधानम्"
रजोदर्शनकाले तत्पुरुषेणाथ योषिति ।
शुक्रसम्पादनं यस्मिन्  गर्भाधानंं समुच्यते ।।
                   "पुंसवनम्"
द्वित्रिमासेषु संस्कारो मानवैरुत्तमे तिथौ ।
गर्भस्य स्पन्दनात्पूर्वं पुंसवनं सुताय च ।।
               "सीमन्नतोन्नयनम्"
चतुर्थे पञ्चमे मासे षष्ठेऽष्टमे बुधै: पुन: ।
सीमन्तोन्नयनं कार्यं गर्भरक्षणहेतवे ।।
                   "जातकर्म"
नाभिछेदनात्पूर्वं मेधोजननहेतवे ।
पाययित्वा पिता बालं मध्वाज्यं जातकर्म च।।
                "नामकरणम्"
जन्मतो दशमे नाम पितरौ द्वादशे पुनः।
पुण्ये तिथौ मुहूर्ते वा लोके प्रकाशहेतवे ।।
                "निष्क्रमणम्"
चतुर्थे जन्मतो मासे सूर्यदर्शनहेतवे ।
गृहान्निष्क्रामणं कार्यं सृष्ट्यवलोकनाय च ।।
                 "अन्नप्राशनम्"
मधु मिष्टं पयस्यञ्च सम्भोज्य जननी सुतम् ।
षष्ठेऽन्नप्राशनं कुर्याद्यथाचारं यथाकुलम् ।।
                 "चूडाकरणम्"
यथाचारं द्विजातीनाम् आयुष्याद्यभिवृद्धये ।
प्रथमेऽब्दे तृतीये वा चूडा कार्या प्रयत्नत: ।।
                 "कर्णवेध:"
रोगात्संरक्षणार्थञ्च मुष्ककोषाभिवृद्धये ।
भूषणं परिधातुं वा कर्णवेध: प्रयत्नत: ।।
प्रथमे दक्षिणे कर्णं ततो वामं यथाकुलम् ।
पुण्ये तिथौ मुहूर्ते वा बालस्य वेधयेद्बुध: ।।
            "विद्यारम्भ:(अक्षरारम्भ:"
पञ्चमे सप्तमेऽब्दे वा निजबालस्य जन्मत:।
विद्यारम्भं प्रयत्नेन वाग्देवीस्तुतिपूर्वकम् ।।
             "उपनयनम्(व्रतबन्ध:)"
पञ्चमे चाष्टमे वर्षे विप्रोपनयनं बुध: ।
गर्भादेकादशे राज्ञो द्वादशे कारयेद्विश: ।।
                 "वेदारम्भ:"
उपनयनसंस्काराद्वर्षस्याभ्यन्तरे द्विज:।
वेदारम्भं प्रकुर्वीत वेदाध्ययनहेतवे ।।
               "केशान्तम्(गोदानम्)"
विप्राणां षोडशे कार्यं द्वाविंशे च महीभुजाम् ।
केशान्तमथ गोदानं चतुर्विंशे बुधैर्विशाम् ।।
               "समावर्त्तनम्"
प्रत्यागमो द्विजातीनां गुरुकुलान्निजं गृहम् ।
प्रगीयते समावृत्तिरुपनिषत्सु भूयसी  ।।
गुरुकुलेषु शास्त्राणाम् अध्ययनं समाप्य च  ।
करणीया समावृत्ति: प्रस्थितब्रह्मचारिणाम् ।।
                  "विवाह:(दारकर्म)"
ऋणत्रयविमुक्त्यर्थं सन्तानोत्पत्तिहेतवे ।
प्रजासंरक्षणार्थञ्च विवाहो दारकर्म वा ।।
                   "अन्त्येष्टि:"
प्रस्थितस्येहलोकाद्वै सम्बन्धिनो जनस्य च ।
अन्त्येष्टिं कुर्वतेऽत्रैष्टुं मङ्गलं पारलौकिकम् ।।
            
गर्भाधानात्समारभ्य शरीरशुद्धिहेतवे ।
षोडशा नरसंस्कारा वात्स्यकोशेऽत्र वर्णिता: ।।
                  #वात्स्यकोश:
#स्वच्छभाषाभियानम्
#सुरभारतीसमुपासका:
#दीपकवात्स्य:

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

"स्वभावो हि दुरतिक्रमः"-दीपककुमारचौधरी

"स्वभावो हि दुरतिक्रमः"                    "स्वस्य भाव"इति विग्रहे षष्ठीतत्पुरुषसमासे सति निष्पन्नतामेति स्वभावशब्दः।तत्र भावो नाम मानसविकारः क्रिया चेष्टा वेत्यर्थाः फलन्ति। अतः स्वभावपदेन स्वकीयो भाव आत्मनो भावः आत्मनः क्रिया चेष्टा वेत्यर्थः समायाति। स्वभावस्य कृते आङ्ग्लभाषायाम् "Nature"इति शब्दस्तथा संस्कृते प्रकृतिः स्वरूपं शीलं, निसर्गश्च शब्दा लोके दरीदृश्यन्ते।स्वभावलक्षणं यथोक्तं वर्तते- "बहिर्हेत्वनपेक्षी तु स्वभावोऽथ प्रकीर्तितः। निसर्गश्च स्वरूपञ्चेत्येषोऽपि भवति द्विधा।। निसर्गः सुदृढाभ्यासजन्यः संस्कार उच्यते। अजन्यस्तु स्वतः सिद्धः स्वरूपं भाव इष्यते।।"        (उज्ज्वलनीलमणिः)  अस्यायमभिप्रायो यद् यो हि बहिर्हेतोरपेक्षां विनैव आत्मन आचारो व्यवहारो वा भवति सः स्वभाव इत्युच्यते।स्वभावो वस्तुतो नैसर्गिको(प्राकृतिको) भवति।यत्र कृत्रिमतायाः सर्वथाऽभावो भवति। तस्मादेव स्वतः सिद्धो भावः(चेष्टा क्रिया वा) स्वभावपदेन व्यपदिश्यते। यश्च लोके तद्व्यक्तित्वस्य परिचायको भवति। यतोहि मनुष्यस्य हृदयावस्था दयाक्षमा...
Read more

सूत्रानुसारिणो धात्वर्थाः

सूत्रशब्दो बह्वर्थको विद्यते इत्येतद्विवरणं मयास्यैव शोधग्रन्थस्य "प्रयोगानुसारिणो धात्वर्थाः" इत्येतस्मिन्नध्याये बहुविस्तरेण चर्चितम्।अत्र तावत्  पाणिन्यादिमहर्षिभी रचितो ग्रन्थविशेषः शास्त्रवाक्यभेदश्च सूत्रशब्देन कीर्त्यते। तद्यथा- "सूत्राच्च कोपधात्"  (अष्टाध्यायी-४.२.६५)  इति सूत्रस्य व्याख्यायां काशिकायां  "पाणिनीयमष्टकं सूत्रम्" इत्युच्यते। पुनश्च  "अष्टकं सूत्रम्" इति(न्यासः) तदिदं सूत्रपदेन कापिलं साङ्ख्यसूत्रं, पातञ्जलं योगसूत्रं,गौतमीयं न्यायसूत्रं,काणादं वैशेषिकसूत्रं,जैमिनीयं मीमांसासूत्रम्,बादरायणीयं वेदान्तसूत्रञ्चेति प्रभृतीनां शास्त्रीयसूत्रात्मकग्रन्थानां बोधो भवति। सूत्रलक्षणं तदित्थमुच्यते-  "अल्पाक्षरत्वे सति बह्वर्थबोधकत्वं सूत्रत्वम्" इति सूत्रलक्षणम्। अन्यद्धि-  “स्वल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवत् विश्वतोमुखम्। अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रविदो विदुः।।” एतद्वचनस्यायमाशयो यत्- अल्पाक्षरान्वितं बह्वर्थबोधकत्वं  सन्देहरहितं सारभूतं स्तोभरहितम् अनवद्यञ्च शास्त्रवाक्यं सूत्रं व्यपदिश्यते।शास्त्रवाक्यात्मकानां सूत्राणां व्या...
Read more

धात्वर्थसमीक्षा(शोधबीजम्)

"ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च" निखिले विश्वे सर्वैरपि बुधजनैः षडङ्गसहितो ज्ञानविज्ञानमयो वेदराशिरध्येतव्य इति निष्प्रयोजनः धर्मो विद्यते।तत्रापि "वेदानां रक्षार्थमध्येयं व्याकरणम्" तथा षट्स्वङ्गेषु प्रधानं व्याकरणम्,प्रधाने च कृतो यत्नः फलवान् भवति"इति महाभाष्यप्रामाण्येन ब्रह्मात्मकशब्दराशिवेदार्थप्रतिपत्तये निखिलेषु वेदाङ्गेषु  व्याकरणस्य मूर्धन्यभूतं  स्थानं वर्तते।तदुच्यते वाक्यपदीये हरिणा "आसन्नं ब्रह्मणस्तस्य तपसाम् उत्तमं तपः प्रथमं छन्दसामङ्गम् आहुर्व्याकरणं बुधाः।।"          (वाक्य०-ब्रह्मका०-११) वस्तुतः शब्दराशिवेदार्थावबोधस्तु तावन्न भवति यावत् तत्र प्रयुक्तानां नामधातूनाम् उपसर्गनिपाताव्ययानां सुबन्तानां तिङन्तानाम् लिङ्गवचनविभक्तीनां सन्धिसमासकारकप्रत्ययानाञ्च ज्ञानं न जायते। एतदर्थं व्याकरणज्ञानम् अपेक्षितं भवति। । यथोक्तं हरिणा- "अर्थप्रवृत्तितत्त्वानां शब्दा एव निबन्धनम्। तत्त्वावबोधः शब्दानां नास्ति व्याकरणादृते। (वाक्यपदीयम्-ब्र.का-१३ कारिका) महाभाष्येऽपि पस्पशाह्निके आनुषङ्गिकप्रयोजननिरूपणप्रसङ्गे यथोक...
Read more