वर्ण(प्रयोगानुसारिणो धात्वर्थाः)

"वर्णः"
"वर्ण प्रेरणे" इति (चुरादिगणीयः, परस्मैपदी, सकर्मकः सेट् धातुः), 
"वर्णक्रियाविस्तारगुणवचनेषु" इति (चुरादिगणीयः,उभयपदी, सकर्मकः,सेट् धातु) तथा केषाञ्चन मते "वर्ण वर्णने" इति (चुरादिगणीयः, उभयपदी सकर्मकः सेट् धातुः ) इत्येतेभ्यो धातुभ्यः निष्पन्नो वर्णशब्दो बहुलार्थबोधको वर्तते।वर्णशब्दो व्याकरणनयेऽक्षरप्रकृतिप्रत्ययादि- ब्राह्मणादिजाति-
शुक्लादिरङ्गवाचको भवति।
अक्षरार्थे वर्णशब्दो यथा- "अकः सवर्णे दीर्घः" (अष्टाध्यायी-०६/०१/१०१), "तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्"(अष्टाध्यायी-०१/०१/०९) 
"न पदान्तद्विर्वचनवरेयलोपस्वरसवर्णानुस्वारदीर्घजश्चर्विधिषु" (अष्टाध्यायी-०१/०१/५८)
इत्यादिषु पाणिनिकृत्सु सूत्रेषु एवम् "ऋलृवर्णयोः सावर्ण्यं वाच्यम्" ,"वर्णात्कारः" इत्यादिषु वार्तिकेषु तथा "उपदिष्टा इमे वर्णाः" इति महाभाष्यवचने समुपलभ्यते।सोऽयं वर्णशब्दो द्विविधो ध्वन्यात्मात्मकोऽक्षरात्मकश्च।
अन्यच्च,
"प्रमाणभूत आचार्यो दर्भपवित्रपाणिः शुचाववकाशे प्राङ्मुख उपविश्य महता प्रयत्नेन सूत्राणि प्रणयति स्म । तत्राशक्यं वर्णेनाप्यनर्थकेन भवितुम्, किम्पुनरियता सूत्रेण"(महाभाष्यम् )
तथाहि,
"त्रिषष्टिश्चतुषष्टिर्वा वर्णा शम्भुमते मताः"
        (पाणिनिशिक्षा)
अपरस्मिन् पक्षे वर्णशब्देन
व्याकरणशास्त्रीयप्रक्रियानिर्वाहकः प्रकृतप्रत्ययादिरूपो गृह्यते।तदुच्यते परमलघुमञ्जूषायां शक्तिनिरूपणे-
"तत्र वर्णपदवाक्यभेदेन स्फोटस्त्रिधा" इति।एतन्मञ्जूषावचनस्य सङ्गीताव्याख्यायामुच्यते -
"अत्र वर्णपदेन प्रकृतिप्रत्ययादीनां ग्रहणम्,आदिपदेन निपातो ग्राह्यः" इति।एवं स्पष्टो भवति यद्वर्णस्तावद्द्विविधः अकाराद्यक्षररूपः प्रकृतिप्रत्ययादिरूपश्च।
जात्यर्थे वर्णशब्दो यथा- "धर्मशीलवर्णान्ताच्च" 
(अष्टाध्यायी-०५/०२/१३२),
तथा "वर्णदृढादिभ्यः ष्यञ्च" (अष्टाध्यायी-०५/०२/१३४) इत्यत्र वर्णशब्दो ब्राह्मणादिचतुष्टयजातिवाचकः।तदुक्तं गीतायाम्-
"चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः"
(श्रीमद्भगवद्गीता-०४/१३)
अन्यत्रापि -
"वर्णाः स्युर्ब्राह्मणादयः"
(अमरकोशः-०२.०७.०१) इति।
वर्णशब्दप्रयोगो लोहितादिरङ्गवाचकेऽपि भवति।तद्यथा- 
"वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः"
(अष्टाध्यायी-०४/०१/३९), "वर्णो वर्णेन"
(अष्टाध्यायी-०२/०१/६९) तथा "वर्णे चानित्ये"
(अष्टाध्यायी-०५/०४/३१) इत्यादिषु सूत्रेषु वर्णो नाम शुक्लादिरङ्गवाचकः।
अन्यत्र चोक्तम् -
"अन्तःशुद्धस्त्वमपि भविता वर्णमात्रेण कृष्णः"
     (मेघदूतम्-०१/५३) 
लोकव्यवहारे तु  एतदतिरिक्तार्थेषु स्तुतिरूपवर्णनविलेपनादिष्वपि वर्णप्रयोगो लभ्यते।तदुक्तं-
"वर्णो द्विजादौ शुक्लादौ स्तुतौ वर्णं तु वाक्षरे "
(अमरकोशः-०३/०३/४४०)।
सर्वेषां प्रयोगस्तदत्र विस्तरभयान्नोल्लिख्यते।
वर्णस्य अनेकार्थकतां दृष्ट्वा वर्णधातोरपि अनेकार्थत्वं स्वतः प्रस्फुटति

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

"स्वभावो हि दुरतिक्रमः"-दीपककुमारचौधरी

"स्वभावो हि दुरतिक्रमः"                    "स्वस्य भाव"इति विग्रहे षष्ठीतत्पुरुषसमासे सति निष्पन्नतामेति स्वभावशब्दः।तत्र भावो नाम मानसविकारः क्रिया चेष्टा वेत्यर्थाः फलन्ति। अतः स्वभावपदेन स्वकीयो भाव आत्मनो भावः आत्मनः क्रिया चेष्टा वेत्यर्थः समायाति। स्वभावस्य कृते आङ्ग्लभाषायाम् "Nature"इति शब्दस्तथा संस्कृते प्रकृतिः स्वरूपं शीलं, निसर्गश्च शब्दा लोके दरीदृश्यन्ते।स्वभावलक्षणं यथोक्तं वर्तते- "बहिर्हेत्वनपेक्षी तु स्वभावोऽथ प्रकीर्तितः। निसर्गश्च स्वरूपञ्चेत्येषोऽपि भवति द्विधा।। निसर्गः सुदृढाभ्यासजन्यः संस्कार उच्यते। अजन्यस्तु स्वतः सिद्धः स्वरूपं भाव इष्यते।।"        (उज्ज्वलनीलमणिः)  अस्यायमभिप्रायो यद् यो हि बहिर्हेतोरपेक्षां विनैव आत्मन आचारो व्यवहारो वा भवति सः स्वभाव इत्युच्यते।स्वभावो वस्तुतो नैसर्गिको(प्राकृतिको) भवति।यत्र कृत्रिमतायाः सर्वथाऽभावो भवति। तस्मादेव स्वतः सिद्धो भावः(चेष्टा क्रिया वा) स्वभावपदेन व्यपदिश्यते। यश्च लोके तद्व्यक्तित्वस्य परिचायको भवति। यतोहि मनुष्यस्य हृदयावस्था दयाक्षमा...
Read more

सूत्रानुसारिणो धात्वर्थाः

सूत्रशब्दो बह्वर्थको विद्यते इत्येतद्विवरणं मयास्यैव शोधग्रन्थस्य "प्रयोगानुसारिणो धात्वर्थाः" इत्येतस्मिन्नध्याये बहुविस्तरेण चर्चितम्।अत्र तावत्  पाणिन्यादिमहर्षिभी रचितो ग्रन्थविशेषः शास्त्रवाक्यभेदश्च सूत्रशब्देन कीर्त्यते। तद्यथा- "सूत्राच्च कोपधात्"  (अष्टाध्यायी-४.२.६५)  इति सूत्रस्य व्याख्यायां काशिकायां  "पाणिनीयमष्टकं सूत्रम्" इत्युच्यते। पुनश्च  "अष्टकं सूत्रम्" इति(न्यासः) तदिदं सूत्रपदेन कापिलं साङ्ख्यसूत्रं, पातञ्जलं योगसूत्रं,गौतमीयं न्यायसूत्रं,काणादं वैशेषिकसूत्रं,जैमिनीयं मीमांसासूत्रम्,बादरायणीयं वेदान्तसूत्रञ्चेति प्रभृतीनां शास्त्रीयसूत्रात्मकग्रन्थानां बोधो भवति। सूत्रलक्षणं तदित्थमुच्यते-  "अल्पाक्षरत्वे सति बह्वर्थबोधकत्वं सूत्रत्वम्" इति सूत्रलक्षणम्। अन्यद्धि-  “स्वल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवत् विश्वतोमुखम्। अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रविदो विदुः।।” एतद्वचनस्यायमाशयो यत्- अल्पाक्षरान्वितं बह्वर्थबोधकत्वं  सन्देहरहितं सारभूतं स्तोभरहितम् अनवद्यञ्च शास्त्रवाक्यं सूत्रं व्यपदिश्यते।शास्त्रवाक्यात्मकानां सूत्राणां व्या...
Read more

धात्वर्थसमीक्षा(शोधबीजम्)

"ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च" निखिले विश्वे सर्वैरपि बुधजनैः षडङ्गसहितो ज्ञानविज्ञानमयो वेदराशिरध्येतव्य इति निष्प्रयोजनः धर्मो विद्यते।तत्रापि "वेदानां रक्षार्थमध्येयं व्याकरणम्" तथा षट्स्वङ्गेषु प्रधानं व्याकरणम्,प्रधाने च कृतो यत्नः फलवान् भवति"इति महाभाष्यप्रामाण्येन ब्रह्मात्मकशब्दराशिवेदार्थप्रतिपत्तये निखिलेषु वेदाङ्गेषु  व्याकरणस्य मूर्धन्यभूतं  स्थानं वर्तते।तदुच्यते वाक्यपदीये हरिणा "आसन्नं ब्रह्मणस्तस्य तपसाम् उत्तमं तपः प्रथमं छन्दसामङ्गम् आहुर्व्याकरणं बुधाः।।"          (वाक्य०-ब्रह्मका०-११) वस्तुतः शब्दराशिवेदार्थावबोधस्तु तावन्न भवति यावत् तत्र प्रयुक्तानां नामधातूनाम् उपसर्गनिपाताव्ययानां सुबन्तानां तिङन्तानाम् लिङ्गवचनविभक्तीनां सन्धिसमासकारकप्रत्ययानाञ्च ज्ञानं न जायते। एतदर्थं व्याकरणज्ञानम् अपेक्षितं भवति। । यथोक्तं हरिणा- "अर्थप्रवृत्तितत्त्वानां शब्दा एव निबन्धनम्। तत्त्वावबोधः शब्दानां नास्ति व्याकरणादृते। (वाक्यपदीयम्-ब्र.का-१३ कारिका) महाभाष्येऽपि पस्पशाह्निके आनुषङ्गिकप्रयोजननिरूपणप्रसङ्गे यथोक...
Read more