उपसर्गानुसरिणो धात्वर्थाः-३ -हृञ्

अन्यद्धि -
“उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते। प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत्॥"
           (भर्तृहरिकारिका)
इयमेकं कारिका पाठान्तरेण तदेवं पठ्यते-
“उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते। नीहाराहारसंहारप्रतीहारप्रहारवत्॥"         
(मुग्धबोधव्याकरणटीकायां दुर्गादासः
)
उपसर्गसंयोगेन धातुपाठे पठितानाम् अर्थानामपेक्षया अधिका अन्येऽपि धातुगर्भे सन्निहिता अर्था द्योत्यन्ते अर्थात् प्रकाश्यन्ते।
                   "हृञ् हरणे" इति भ्वादिगणस्य द्विकर्मकोऽनिट् उभयपदी धातुः।"हरणं प्रापणं स्वीकारः स्तैन्यं नाशनञ्च इत्यर्थनिर्देशो माधवीयधातुवृत्तौ वर्तते। कविकल्पद्रुमे तु "हृञ् हृतौ "इति धातुः तथा हृतिर्देशान्तरप्रापणं तत्रार्थो निर्दिष्टो वर्तते।तदेवं सिध्यति यदयं धातुः स्वयमनेकार्थको विद्यते।पुनश्च विविधोपसर्गा इतोपि विविधार्थं द्योतयन्ति।तद्यथा-प्रसंयोगेन  कशाद्याघातार्थम् आसंयोगेन भक्षणार्थं सङ्ग्रहणार्थञ्च,समुपसर्गयोगेन समाहारार्थं वधविनाशार्थञ्च,विसंयुक्तेन क्रीडाभ्रमणार्थं,परिसहचरितेन दोषादिनिवारणार्थम्,प्रतियुक्तेन प्रत्येकहरणार्थम्,उपसंयोगेन दानोपहारार्थम्,
अपयोगेन दूरीकरणार्थम् ,
 उदुपसर्गयोगेन दृष्टान्तार्थं हृधातुर्बोधयति।एते उपसर्गाश्च तत्र द्योतका भवन्तीति भावः।प्रहारार्थे-
 "करप्रहारेण शिरश्चामरस्य पृथक्कृतम्"
      (श्रीदुर्गासप्तशती-३.१६)
आहारार्थे-
"जेमनं लेह आहारो निघासो न्याद इत्यपि।
सौहित्यं तर्पणं तृप्तिः फेला भुक्तसमुज्झितम्॥"
(अमरकोशः-२.९.५७)
अन्यत्रापि-
"आहारनिद्राभयमैथुनं च सामान्यमेतत्पशुभिर्नराणाम्।
धर्मो हि तेषामधिकोविशेषो धर्मेण हीनाः पशुभिः समानाः॥"
(महाभारत-शान्तिपर्व-२६५/२९)
समाहारार्थे-"ऋतुसंहारः"=ऋतूनां समाहारः।ऋतुवर्णनात्मिका कालिदासकृति वेणीसंहारः=वेणीनां समाहारो बन्धो वा।भट्टनारायणस्य कृतिरियम्।
विनाशार्थे 
"रजो गुणेन भुवनं सृजामि सचराचरम्।
पालयामि च सत्वेन तमसा संहरामि च।।"
     ‌‌ (पद्मपुराणम्-ज्ञानपादः-४.४)
वधार्थे-रामः रावणकुलस्य संहारं चकार।
क्रीडाभ्रममणार्थे-
"विहारस्तु परिक्रम:"
(अमरकोशः३.२.१६)
पुनश्च-
"विहारो भ्रमणे स्कन्धे लीलायां सुगतालये"-
(मेदिनीकोशः)
अन्यत्रापि-
"वायुविहारं करवाम"
निवारणार्थे-
"क्षमैका युद्धस्य परिहारो वर्तते"
प्रत्येकहरणार्थे-
प्रतिहार:(द्वारपालः) राजसन्देशं प्रतिहरति।
दानोपहारार्थे -
उपगतो हारं इति वाक्ये हारनिकटस्थद्रव्यम्।तद्यथा-
“रत्नपुष्पोपहारेण च्छायामानर्च्च पादयोः"
( रघुवंशमहाकाव्यम् -४.८४ )
अन्यद्धि-
“उरोमुवा कुम्भयुगेन जृम्भितं नवोपहारेण वयस्कृतेन किम्”
(नैषधीयचरितम्-१.४८)
दूरीकरणार्थे-
ईश्वरः भक्तकष्टम् अपहरति
चौरः धनम् अपहरति च।
दृष्टान्तार्थे-गुरुः कारकनियमान् पाठयित्वा तदुदाहरणानि उद्धरति।

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

"स्वभावो हि दुरतिक्रमः"-दीपककुमारचौधरी

"स्वभावो हि दुरतिक्रमः"                    "स्वस्य भाव"इति विग्रहे षष्ठीतत्पुरुषसमासे सति निष्पन्नतामेति स्वभावशब्दः।तत्र भावो नाम मानसविकारः क्रिया चेष्टा वेत्यर्थाः फलन्ति। अतः स्वभावपदेन स्वकीयो भाव आत्मनो भावः आत्मनः क्रिया चेष्टा वेत्यर्थः समायाति। स्वभावस्य कृते आङ्ग्लभाषायाम् "Nature"इति शब्दस्तथा संस्कृते प्रकृतिः स्वरूपं शीलं, निसर्गश्च शब्दा लोके दरीदृश्यन्ते।स्वभावलक्षणं यथोक्तं वर्तते- "बहिर्हेत्वनपेक्षी तु स्वभावोऽथ प्रकीर्तितः। निसर्गश्च स्वरूपञ्चेत्येषोऽपि भवति द्विधा।। निसर्गः सुदृढाभ्यासजन्यः संस्कार उच्यते। अजन्यस्तु स्वतः सिद्धः स्वरूपं भाव इष्यते।।"        (उज्ज्वलनीलमणिः)  अस्यायमभिप्रायो यद् यो हि बहिर्हेतोरपेक्षां विनैव आत्मन आचारो व्यवहारो वा भवति सः स्वभाव इत्युच्यते।स्वभावो वस्तुतो नैसर्गिको(प्राकृतिको) भवति।यत्र कृत्रिमतायाः सर्वथाऽभावो भवति। तस्मादेव स्वतः सिद्धो भावः(चेष्टा क्रिया वा) स्वभावपदेन व्यपदिश्यते। यश्च लोके तद्व्यक्तित्वस्य परिचायको भवति। यतोहि मनुष्यस्य हृदयावस्था दयाक्षमा...
Read more

सूत्रानुसारिणो धात्वर्थाः

सूत्रशब्दो बह्वर्थको विद्यते इत्येतद्विवरणं मयास्यैव शोधग्रन्थस्य "प्रयोगानुसारिणो धात्वर्थाः" इत्येतस्मिन्नध्याये बहुविस्तरेण चर्चितम्।अत्र तावत्  पाणिन्यादिमहर्षिभी रचितो ग्रन्थविशेषः शास्त्रवाक्यभेदश्च सूत्रशब्देन कीर्त्यते। तद्यथा- "सूत्राच्च कोपधात्"  (अष्टाध्यायी-४.२.६५)  इति सूत्रस्य व्याख्यायां काशिकायां  "पाणिनीयमष्टकं सूत्रम्" इत्युच्यते। पुनश्च  "अष्टकं सूत्रम्" इति(न्यासः) तदिदं सूत्रपदेन कापिलं साङ्ख्यसूत्रं, पातञ्जलं योगसूत्रं,गौतमीयं न्यायसूत्रं,काणादं वैशेषिकसूत्रं,जैमिनीयं मीमांसासूत्रम्,बादरायणीयं वेदान्तसूत्रञ्चेति प्रभृतीनां शास्त्रीयसूत्रात्मकग्रन्थानां बोधो भवति। सूत्रलक्षणं तदित्थमुच्यते-  "अल्पाक्षरत्वे सति बह्वर्थबोधकत्वं सूत्रत्वम्" इति सूत्रलक्षणम्। अन्यद्धि-  “स्वल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवत् विश्वतोमुखम्। अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रविदो विदुः।।” एतद्वचनस्यायमाशयो यत्- अल्पाक्षरान्वितं बह्वर्थबोधकत्वं  सन्देहरहितं सारभूतं स्तोभरहितम् अनवद्यञ्च शास्त्रवाक्यं सूत्रं व्यपदिश्यते।शास्त्रवाक्यात्मकानां सूत्राणां व्या...
Read more

धात्वर्थसमीक्षा(शोधबीजम्)

"ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च" निखिले विश्वे सर्वैरपि बुधजनैः षडङ्गसहितो ज्ञानविज्ञानमयो वेदराशिरध्येतव्य इति निष्प्रयोजनः धर्मो विद्यते।तत्रापि "वेदानां रक्षार्थमध्येयं व्याकरणम्" तथा षट्स्वङ्गेषु प्रधानं व्याकरणम्,प्रधाने च कृतो यत्नः फलवान् भवति"इति महाभाष्यप्रामाण्येन ब्रह्मात्मकशब्दराशिवेदार्थप्रतिपत्तये निखिलेषु वेदाङ्गेषु  व्याकरणस्य मूर्धन्यभूतं  स्थानं वर्तते।तदुच्यते वाक्यपदीये हरिणा "आसन्नं ब्रह्मणस्तस्य तपसाम् उत्तमं तपः प्रथमं छन्दसामङ्गम् आहुर्व्याकरणं बुधाः।।"          (वाक्य०-ब्रह्मका०-११) वस्तुतः शब्दराशिवेदार्थावबोधस्तु तावन्न भवति यावत् तत्र प्रयुक्तानां नामधातूनाम् उपसर्गनिपाताव्ययानां सुबन्तानां तिङन्तानाम् लिङ्गवचनविभक्तीनां सन्धिसमासकारकप्रत्ययानाञ्च ज्ञानं न जायते। एतदर्थं व्याकरणज्ञानम् अपेक्षितं भवति। । यथोक्तं हरिणा- "अर्थप्रवृत्तितत्त्वानां शब्दा एव निबन्धनम्। तत्त्वावबोधः शब्दानां नास्ति व्याकरणादृते। (वाक्यपदीयम्-ब्र.का-१३ कारिका) महाभाष्येऽपि पस्पशाह्निके आनुषङ्गिकप्रयोजननिरूपणप्रसङ्गे यथोक...
Read more