व्यपदेशः (प्रयोगानुसारिणो धात्वर्थाः)

"व्यपदेशः"-वि+अप इति उपसर्गद्वयपूर्वकात् "दिश अतिसर्जने"
(तुदादिस्थोऽनिट् उभयपदी सकर्मको धातुः) घञा प्रत्ययेन सिध्यति  तथानेकार्थं बोधयति।
तत्र "अतिसर्जनं त्यागः" इति क्षीरतरङ्गिणीकारः।त्यागो नाम दानम्।व्यपदेशशब्दोऽनेकार्थेषु वर्तते।क्वचिदभिधानार्थे,क्वचित् 
कुलकीर्तिव्याजोपदेशार्थे,क्वचिदमुख्ये मुख्यव्यवहार्थे च व्यपदेशशब्दो दृश्यते।
        व्यपदिश्यतेऽनेनेति विग्रहे व्यपदेशशब्दोऽभिधानार्थे कुलार्थे च वर्तते।"व्यपदेशो नामाभिधानम्"।अभिधानार्थे व्यपदेशो यथा-
तद्यथा- 
"अथ कोऽस्य व्यपदेशः?"
(अभिज्ञानशाकुन्तलम्-सप्तमाङ्के राजा)
"व्यपदेशः कुलम्"(उपसर्गार्थचन्द्रिका)।कुलार्थे 
तद्यथा-
"व्यपदेशमाविलयितुं किमीहसे जनमिमं च पातयितुम्।
कूलङ्कषेव सिन्धुः प्रसन्नमम्भस्तटतरुं च।।"
     (अभिज्ञानशाकुन्तलम्-५.२१)
"व्यपदिश्य विशेष्य कीर्तनीया" (उपसर्गार्थचन्द्रिका)।
कीर्त्यर्थे व्यपदेशो यथा-
"नारी सौजन्यचर्चासु व्यपदेश्या भविष्यसि" (यो० वा० ६ .१.१०९.३१) व्यपदेश्या विशिष्य कीर्तनीया इति भावः।
"व्यपदेशो व्याजः"।कपटार्थे व्यपदेशशब्दो यथा-
"अलं ते व्यपदेशेन प्रमाणा यदि ते वयम्"
(भा० आश्व०-५७.१४)
पुनश्च-
"क्वापि कुन्तलसंव्यानसंयमव्यपदेशतः।
बाहुमूलं स्तनौ नाभिपङ्कजं दर्शयेत् स्फुटम्।।"
        (साहित्यदर्पणः-३.११५)

अमुख्यार्थे मुख्यवद्व्यवहारो व्यपदेशः। तद्धि "आद्यन्तवदेकस्मिन्" (अष्टाध्यायी-१/१/२१) इति सूत्रेण ज्ञापिता व्याकरणपरिभाषा परिभाषेन्दुशेखरे च पठिता-
"व्यपदेशिवदेकस्मिन्"।अयमाशयः-कार्यं प्रति एकस्मिन्नसहायेऽपि तत् कार्यं कर्त्तव्यम्।
उपदेशार्थे व्यपदेशो यथा-
 "निमित्तसद्भावाद्विशिष्टोपदेशो व्यपदेशः।तस्माद्व्यपदेशो नाम मुख्यव्यवहारः।तदुक्तं-
"चत्वारः किल भवन्त्येवं व्यपदेशभागिनस्तत्र भवन्तो रामायणकथापुरुषाः"
(उत्तररामचरितम् षष्ठेऽङ्के)
अन्यद्धि- 
"व्यपदेशः कीर्तिरुपदेशो वेति"- (गोविन्दराजः)
क्वचिद्वाक्यविशेषेऽपि।
"व्याजेनात्माभिलाषोक्तिर्व्यपदेश इतीर्य्यते"
          (उज्ज्वलनीलमणिः-रूपगोस्वामी)
एतत्सर्वं विवेच्य वक्तुं शक्यते यत् दिशधातुरनेकार्थको विद्यते।अत्र प्रमाणं शब्दकल्पद्रुमः।तत्रोक्तं-
"कविकल्पद्रुमे तु "दिश ओचे"इति धातुत्वेन दृश्यते।
ओच इति उचिर्य्य समवायने इत्यस्य अलि रूपम्।"धातूनामनेकार्थत्वादोच इह दानमाज्ञापनं वा" इति।
"दिदेश कौत्साय समस्तमेवेति"
        (रघुवंशम्-५.३०)
कथनेऽप्ययम्।"धर्म्मं दिशति देशिकः" इति दुर्गादासः॥"

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

"स्वभावो हि दुरतिक्रमः"-दीपककुमारचौधरी

"स्वभावो हि दुरतिक्रमः"                    "स्वस्य भाव"इति विग्रहे षष्ठीतत्पुरुषसमासे सति निष्पन्नतामेति स्वभावशब्दः।तत्र भावो नाम मानसविकारः क्रिया चेष्टा वेत्यर्थाः फलन्ति। अतः स्वभावपदेन स्वकीयो भाव आत्मनो भावः आत्मनः क्रिया चेष्टा वेत्यर्थः समायाति। स्वभावस्य कृते आङ्ग्लभाषायाम् "Nature"इति शब्दस्तथा संस्कृते प्रकृतिः स्वरूपं शीलं, निसर्गश्च शब्दा लोके दरीदृश्यन्ते।स्वभावलक्षणं यथोक्तं वर्तते- "बहिर्हेत्वनपेक्षी तु स्वभावोऽथ प्रकीर्तितः। निसर्गश्च स्वरूपञ्चेत्येषोऽपि भवति द्विधा।। निसर्गः सुदृढाभ्यासजन्यः संस्कार उच्यते। अजन्यस्तु स्वतः सिद्धः स्वरूपं भाव इष्यते।।"        (उज्ज्वलनीलमणिः)  अस्यायमभिप्रायो यद् यो हि बहिर्हेतोरपेक्षां विनैव आत्मन आचारो व्यवहारो वा भवति सः स्वभाव इत्युच्यते।स्वभावो वस्तुतो नैसर्गिको(प्राकृतिको) भवति।यत्र कृत्रिमतायाः सर्वथाऽभावो भवति। तस्मादेव स्वतः सिद्धो भावः(चेष्टा क्रिया वा) स्वभावपदेन व्यपदिश्यते। यश्च लोके तद्व्यक्तित्वस्य परिचायको भवति। यतोहि मनुष्यस्य हृदयावस्था दयाक्षमा...
Read more

सूत्रानुसारिणो धात्वर्थाः

सूत्रशब्दो बह्वर्थको विद्यते इत्येतद्विवरणं मयास्यैव शोधग्रन्थस्य "प्रयोगानुसारिणो धात्वर्थाः" इत्येतस्मिन्नध्याये बहुविस्तरेण चर्चितम्।अत्र तावत्  पाणिन्यादिमहर्षिभी रचितो ग्रन्थविशेषः शास्त्रवाक्यभेदश्च सूत्रशब्देन कीर्त्यते। तद्यथा- "सूत्राच्च कोपधात्"  (अष्टाध्यायी-४.२.६५)  इति सूत्रस्य व्याख्यायां काशिकायां  "पाणिनीयमष्टकं सूत्रम्" इत्युच्यते। पुनश्च  "अष्टकं सूत्रम्" इति(न्यासः) तदिदं सूत्रपदेन कापिलं साङ्ख्यसूत्रं, पातञ्जलं योगसूत्रं,गौतमीयं न्यायसूत्रं,काणादं वैशेषिकसूत्रं,जैमिनीयं मीमांसासूत्रम्,बादरायणीयं वेदान्तसूत्रञ्चेति प्रभृतीनां शास्त्रीयसूत्रात्मकग्रन्थानां बोधो भवति। सूत्रलक्षणं तदित्थमुच्यते-  "अल्पाक्षरत्वे सति बह्वर्थबोधकत्वं सूत्रत्वम्" इति सूत्रलक्षणम्। अन्यद्धि-  “स्वल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवत् विश्वतोमुखम्। अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रविदो विदुः।।” एतद्वचनस्यायमाशयो यत्- अल्पाक्षरान्वितं बह्वर्थबोधकत्वं  सन्देहरहितं सारभूतं स्तोभरहितम् अनवद्यञ्च शास्त्रवाक्यं सूत्रं व्यपदिश्यते।शास्त्रवाक्यात्मकानां सूत्राणां व्या...
Read more

धात्वर्थसमीक्षा(शोधबीजम्)

"ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च" निखिले विश्वे सर्वैरपि बुधजनैः षडङ्गसहितो ज्ञानविज्ञानमयो वेदराशिरध्येतव्य इति निष्प्रयोजनः धर्मो विद्यते।तत्रापि "वेदानां रक्षार्थमध्येयं व्याकरणम्" तथा षट्स्वङ्गेषु प्रधानं व्याकरणम्,प्रधाने च कृतो यत्नः फलवान् भवति"इति महाभाष्यप्रामाण्येन ब्रह्मात्मकशब्दराशिवेदार्थप्रतिपत्तये निखिलेषु वेदाङ्गेषु  व्याकरणस्य मूर्धन्यभूतं  स्थानं वर्तते।तदुच्यते वाक्यपदीये हरिणा "आसन्नं ब्रह्मणस्तस्य तपसाम् उत्तमं तपः प्रथमं छन्दसामङ्गम् आहुर्व्याकरणं बुधाः।।"          (वाक्य०-ब्रह्मका०-११) वस्तुतः शब्दराशिवेदार्थावबोधस्तु तावन्न भवति यावत् तत्र प्रयुक्तानां नामधातूनाम् उपसर्गनिपाताव्ययानां सुबन्तानां तिङन्तानाम् लिङ्गवचनविभक्तीनां सन्धिसमासकारकप्रत्ययानाञ्च ज्ञानं न जायते। एतदर्थं व्याकरणज्ञानम् अपेक्षितं भवति। । यथोक्तं हरिणा- "अर्थप्रवृत्तितत्त्वानां शब्दा एव निबन्धनम्। तत्त्वावबोधः शब्दानां नास्ति व्याकरणादृते। (वाक्यपदीयम्-ब्र.का-१३ कारिका) महाभाष्येऽपि पस्पशाह्निके आनुषङ्गिकप्रयोजननिरूपणप्रसङ्गे यथोक...
Read more