उपसर्गानुसारिणो धात्वर्थाः-३-लपधातुः

"लप व्यक्तायां वाचि"(भ्वादिगणीयः, परस्मैपदी,सकर्मकः,सेट्) धातुः।यो हि व्यक्तवचोऽर्थात् स्फुटभाषणमित्यर्थं बोधयति।स्फुटभाषणातिरिक्तान् अन्यानपि अर्थान् विविधोपसर्गसंयोगेन बोधयति।उपसर्गास्तेषाम् अर्थानां द्योतकाः भवन्ति।तदुक्तं-
"स्यादाभाषणमालापः प्रलापोऽनर्थकं वचः।
अनुलापो मुहुर्भाषा विलापः परिदेवनम् ।।
विप्रलापो विरोधोक्तिः संलापो भाषणं मिथः॥
 सुप्रलापः सुवचनमपलापस्तु निह्नवः।।"
    (अमरकोशः-१.६.१५-१७)
"आलापः"-
आङुपसर्गपूर्वको लपधातुराभाषणार्थं बोधयति।तत्रालापो नाम कथनोपकथनं सम्भाषणं वा।तदुक्तम्-
आलापः-कथोपकथनं सम्भाषणं वा।
"काव्यालापाश्च ये केचित् गीतकान्यखिलानि च”
(विष्णुपुराणम्)
आलापैरिव गान्धर्वमदीप्यत  पदातिभिः” 
(शिशुपालवधम् -१९.४७)
एतद्व्याख्यायामाचार्यमल्लिनाथः-
 “आलापैः स्वरसाधनैरक्षरविशेषैः”इति।

"प्रलापः"-
"प्र" इति उपसर्गयोगेन लपधातुरनर्थकवचनम् इत्यर्थं ज्ञापयति।तद्यथा-
"असम्बद्धप्रलापश्च वाङ्मयं स्याच्चतुर्विधम्"
(मनुस्मृतिः-१२.६)
अन्यद्धि- 
हतभ्रातृशतो दुःखी प्रलापैरस्य का व्यथा"
(वेणीसंहारनाटकम्-५.३१)

"अनुलापः"-
अनुर्वीप्सायां वारंवारं लप्यते,अनु वारं वारं लपनं वेति विग्रहे अनूपसर्गाल्लपधातोर्भावार्थे घञा प्रत्ययेन सिध्यति 
अनुलापः।"वारं वारं कथनं,पुनः पुनः कथनं,पुनरुक्तिरावृत्तिर्मुहुर्भाषणम् वार्थः।तदुक्तम्-
"आपृच्छाऽऽलाप संभाषोऽनुलापः स्यान्मुहुर्वचः।।"
(अभिधानचिन्तामणि:-२७४)
अन्यत्रापि -
"अनुलापो मुहुर्भाषा प्रलापोऽनर्थकं वचः।"
(अभिधानरत्नमाला-१.१.१.१५०)
यथा-शिक्षकोऽध्यापनकाले छात्राणां सम्मुखम् अनुलापं करोति।

"विलापः"-
"वि"इति उपसर्गसंयोगेन लपधातुर्दुःखेषु क्रन्दनार्थं वेदयति। तदुच्यते-
"क्रन्दनादौ विलापः स्यात् परिदेवनमित्यपि"
तथाहि 
(शब्दरत्नावली)
 "विलापो दुःखजं वचः"
(उज्ज्वलनीलमणिः)
तद्यथा- "उन्मादमदनमनोरथपथिकबधूजनजनितविलापे। अलिकुलसङ्कुलकुसुमसमूह-निराकुलवकुलकलापे।।"
(गीतगोविन्दम्- १.२९)
अन्यद्धि- 
"सा राक्षसीमध्यगता च भीरु
र्वाग्भिर्भृशं रावणतर्जिता च।
कान्तारमध्ये विजने विसृष्टा
बालेव कन्या विललाप सीता।।"
(वाल्मीकिरामायणम्-५.२८.२)
तद्यथा-व्रजबालाः कृष्णवियोगे विलापं कुर्वन्ति स्म।

"विप्रलापः"-
विरुद्धः प्रलापो विप्रलापः।विरोधोक्तिः परस्परविरुद्धार्थकथनं वा विप्रलापः।
"विप्रलापो विरुद्धोक्तावनर्थकवचस्यपि
"'(हेमचन्द्रः)
यथा-
"स धर्म्मराजस्य वचो निशम्य रूक्षाक्षरं विप्रलापापविद्धम्"
( महाभारतम्-६.८२.२५)
"सत्यं श्रेष्ठं पाण्डव विप्रलापम्"
 (महाभारतम्,वनपर्व- ५.२१)

"संलापः"-
परस्परभाषणम् अन्योन्यं प्रीतिभाषणं वा संलापः।उक्तिप्रत्युक्तिभावेन विरोधरहितमन्योन्यभाषणं संलापः।  रहसि भाषणं संलापः इति कौमुदी। तदुक्तं-
"उक्तिप्रत्युक्तिमद्वाक्यं संलाप इति कीर्त्त्यते।"
(उज्ज्वलनीलमणिः-रूपगोस्वामी)

"सुप्रलापः"-
सुष्ठु प्रकृष्टं लपनम् इति सुप्रलापः अर्थात् सुवचः सुन्दरवचनम् इति भावः।तद्यथा- नीतिकारः सुप्रलापं करोति।

"अपलापः"-
सतोऽप्यसत्त्वेन कथनं ज्ञातस्य गोपनं चापलापः।तद्यथा-धूर्तः सर्वदापलापं करोति।

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

"स्वभावो हि दुरतिक्रमः"-दीपककुमारचौधरी

"स्वभावो हि दुरतिक्रमः"                    "स्वस्य भाव"इति विग्रहे षष्ठीतत्पुरुषसमासे सति निष्पन्नतामेति स्वभावशब्दः।तत्र भावो नाम मानसविकारः क्रिया चेष्टा वेत्यर्थाः फलन्ति। अतः स्वभावपदेन स्वकीयो भाव आत्मनो भावः आत्मनः क्रिया चेष्टा वेत्यर्थः समायाति। स्वभावस्य कृते आङ्ग्लभाषायाम् "Nature"इति शब्दस्तथा संस्कृते प्रकृतिः स्वरूपं शीलं, निसर्गश्च शब्दा लोके दरीदृश्यन्ते।स्वभावलक्षणं यथोक्तं वर्तते- "बहिर्हेत्वनपेक्षी तु स्वभावोऽथ प्रकीर्तितः। निसर्गश्च स्वरूपञ्चेत्येषोऽपि भवति द्विधा।। निसर्गः सुदृढाभ्यासजन्यः संस्कार उच्यते। अजन्यस्तु स्वतः सिद्धः स्वरूपं भाव इष्यते।।"        (उज्ज्वलनीलमणिः)  अस्यायमभिप्रायो यद् यो हि बहिर्हेतोरपेक्षां विनैव आत्मन आचारो व्यवहारो वा भवति सः स्वभाव इत्युच्यते।स्वभावो वस्तुतो नैसर्गिको(प्राकृतिको) भवति।यत्र कृत्रिमतायाः सर्वथाऽभावो भवति। तस्मादेव स्वतः सिद्धो भावः(चेष्टा क्रिया वा) स्वभावपदेन व्यपदिश्यते। यश्च लोके तद्व्यक्तित्वस्य परिचायको भवति। यतोहि मनुष्यस्य हृदयावस्था दयाक्षमा...
Read more

सूत्रानुसारिणो धात्वर्थाः

सूत्रशब्दो बह्वर्थको विद्यते इत्येतद्विवरणं मयास्यैव शोधग्रन्थस्य "प्रयोगानुसारिणो धात्वर्थाः" इत्येतस्मिन्नध्याये बहुविस्तरेण चर्चितम्।अत्र तावत्  पाणिन्यादिमहर्षिभी रचितो ग्रन्थविशेषः शास्त्रवाक्यभेदश्च सूत्रशब्देन कीर्त्यते। तद्यथा- "सूत्राच्च कोपधात्"  (अष्टाध्यायी-४.२.६५)  इति सूत्रस्य व्याख्यायां काशिकायां  "पाणिनीयमष्टकं सूत्रम्" इत्युच्यते। पुनश्च  "अष्टकं सूत्रम्" इति(न्यासः) तदिदं सूत्रपदेन कापिलं साङ्ख्यसूत्रं, पातञ्जलं योगसूत्रं,गौतमीयं न्यायसूत्रं,काणादं वैशेषिकसूत्रं,जैमिनीयं मीमांसासूत्रम्,बादरायणीयं वेदान्तसूत्रञ्चेति प्रभृतीनां शास्त्रीयसूत्रात्मकग्रन्थानां बोधो भवति। सूत्रलक्षणं तदित्थमुच्यते-  "अल्पाक्षरत्वे सति बह्वर्थबोधकत्वं सूत्रत्वम्" इति सूत्रलक्षणम्। अन्यद्धि-  “स्वल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवत् विश्वतोमुखम्। अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रविदो विदुः।।” एतद्वचनस्यायमाशयो यत्- अल्पाक्षरान्वितं बह्वर्थबोधकत्वं  सन्देहरहितं सारभूतं स्तोभरहितम् अनवद्यञ्च शास्त्रवाक्यं सूत्रं व्यपदिश्यते।शास्त्रवाक्यात्मकानां सूत्राणां व्या...
Read more

धात्वर्थसमीक्षा(शोधबीजम्)

"ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च" निखिले विश्वे सर्वैरपि बुधजनैः षडङ्गसहितो ज्ञानविज्ञानमयो वेदराशिरध्येतव्य इति निष्प्रयोजनः धर्मो विद्यते।तत्रापि "वेदानां रक्षार्थमध्येयं व्याकरणम्" तथा षट्स्वङ्गेषु प्रधानं व्याकरणम्,प्रधाने च कृतो यत्नः फलवान् भवति"इति महाभाष्यप्रामाण्येन ब्रह्मात्मकशब्दराशिवेदार्थप्रतिपत्तये निखिलेषु वेदाङ्गेषु  व्याकरणस्य मूर्धन्यभूतं  स्थानं वर्तते।तदुच्यते वाक्यपदीये हरिणा "आसन्नं ब्रह्मणस्तस्य तपसाम् उत्तमं तपः प्रथमं छन्दसामङ्गम् आहुर्व्याकरणं बुधाः।।"          (वाक्य०-ब्रह्मका०-११) वस्तुतः शब्दराशिवेदार्थावबोधस्तु तावन्न भवति यावत् तत्र प्रयुक्तानां नामधातूनाम् उपसर्गनिपाताव्ययानां सुबन्तानां तिङन्तानाम् लिङ्गवचनविभक्तीनां सन्धिसमासकारकप्रत्ययानाञ्च ज्ञानं न जायते। एतदर्थं व्याकरणज्ञानम् अपेक्षितं भवति। । यथोक्तं हरिणा- "अर्थप्रवृत्तितत्त्वानां शब्दा एव निबन्धनम्। तत्त्वावबोधः शब्दानां नास्ति व्याकरणादृते। (वाक्यपदीयम्-ब्र.का-१३ कारिका) महाभाष्येऽपि पस्पशाह्निके आनुषङ्गिकप्रयोजननिरूपणप्रसङ्गे यथोक...
Read more