उपसर्गानुसारिणो धात्वर्थाः-७(दिशधातुः)
"दिश अतिसर्जने"
(तुदादिस्थोऽनिट् उभयपदी सकर्मको धातुः)।तत्र "अतिसर्जनं त्यागः"इति क्षीरतरङ्गिणीकारः।त्यागो नाम दानम्। कविकल्पद्रुमे तु "दिश ओचे"इति धातुत्वेन पठितः।तत्र ओच इति उचिर्य्य समवायने इत्यस्य अचि रूपम्।धातूनामनेकार्थत्वादोच इह दानमाज्ञापनं वा।
"दिदेश कौत्साय समस्तमेवेति रघुः"
(रघुवंशमहाकाव्यम् )
कथनेऽप्ययं धातुः।तद्धि-"धर्म्मं दिशति देशिकः"इति दुर्गादासः।
महाभाष्ये तु "दिशि उच्चारणक्रियायाम्" इत्यपि धातुत्वेन निर्दिष्टः।
तदित्थं ज्ञायते यद्दिशधातुरनेकार्थको दृश्यते।पुनश्च विविधोपसर्गसंयोगेन भूयोऽर्थान् ज्ञापयति।उपसर्गाणाम् तत्र द्योतकत्वं विविधार्थदर्शनात्।तद्यथा-
"प्रदेशः'प्रदिशन्ति,प्रदिशामि"
प्रपूर्वो दिशधातुर्देशमात्रं प्रविभागं दानार्थञ्च वेदयति।
देशमात्रे प्रदेशशब्दो यथा-
"दिवं यदि प्रार्थयसे वृथा श्रमः पितुः प्रदेशस्तव"
(कुमारसम्भवम्-५.४५)
प्रविभागार्थे प्रपूर्वदिशधातुर्दृश्यते। निरुक्ते तदुच्यते-
"तत्रैतन्नामाख्यातयोर्लक्षणं प्रदिशन्ति भावप्रधानमाख्यातम्। सत्त्वप्रधानानि नामानि"(निरुक्तम्-१.१.९)।" तत्र प्रदिशन्ति अर्थात् प्रविभज्योपदिशन्ति इति भावः।
दानार्थेऽपि प्रपूर्वको दिशधातुप्रयोगो लभ्यते।तद्यथा-
"इदं दिव्यं प्रदिशामि ते"
(महाभारतम्-वनपर्व-४.३६)
तत्र 'प्रशब्दो दानार्थस्य द्योतकः। प्रयोगेष्वनेकार्थोऽयं धातुरिति दर्शनात्।'
(उपसर्गार्थचन्द्रिका)
"निर्देश:"- 'निर्' इति उपसर्गसंयोगेन दिशधातुराज्ञाशासनवेतनोपदेशार्थान् ज्ञापयति।तदुक्तं-
"अववादस्तु निर्देशो निदेशः शासनं च सः॥" (अमरकोशः-२.८.२५)
आज्ञार्थे निपूर्वो दिशधातुर्यथा-
"यूयं वै धर्मराजस्य यदि निर्देशकारिणः"
(श्रीमद्भागवतपुराणम्-६.१.३८)
पुनश्च-
"ॐ तत्सदिति निर्देशः ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः"
(श्रीमद्भगवद्गीता-१७.२३)
वेतनार्थेऽपि निपूर्वो दिशधातुः-
"कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतिको यथा।"
"सन्देशः"-समुपसर्गसंयोगेन दिशधातुः संवादार्थं बोधयति।तद्यथा-
“सन्देशं मे हर धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य,
गन्तव्या ते वसतिरलका नाम यक्षेश्वराणाम्॥”
(मेघदूतम्-१.७)
"विदेशः"-'विप्रकृष्टो देशो विदेश' इति व्युत्पत्त्या विपूर्वको दिशधातुर्देशान्तरं परदेशं वा वेदयति।तद्यथा-
"को विदेशः सविद्यानाम्"(चाणक्यः)
"आदेशः"- आङुपसर्गपूर्वको दिशधातुराज्ञार्थे वर्णस्य वर्णान्तरोत्पत्त्यर्थे प्रकृतिप्रत्ययोपघातिकार्य्यार्थे च लभ्यते।आज्ञार्थे दिशधातुस्तत्रादौ-
“आदेशं देशकालज्ञः शिष्यः शासितुरानत।"
(रघुवंशम्-१.९२)
तथाहि-'शिष्यः गुर्वादेशं पालयति' इति।
आदिश्यते यः स आदेश इति व्युत्पत्त्या वर्णस्य स्थाने अन्या वर्णान्तरोत्पत्तिरादेशो भवति।
तदुक्तम्-"स्थानिवदादेशोऽनविधौ"
(अष्टाध्यायी-१.१.५६),
"आदेशप्रत्यययोः"
(अष्टाध्यायी-८.३.५९)
तथाहि-
"सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः।"
(महाभाष्यम्,वाक्यपदीयम्)
अन्यत्रापि-
"धातोः स्थान इवादेशं सुग्रीवं सन्न्यवेशयत्।”
(रघुवंशम्-१२.५८)
"अतिदेशः"-'अतिक्रम्य स्वविषयमुल्लङ्घ्य अन्यत्र विषये देश:(उपदेशः) अतिदेशः' इति व्युत्पत्त्या
अतिपूर्वो दिशधातुरन्यधर्म्मस्यान्यत्रारोपणं वेदयति।तदुक्तं-
“प्रकृतात् कर्म्मणो यस्मात् तत्समानेषु कर्म्मसु।
धर्म्मोऽतिदिश्यते येन अतिदेशः स उच्यते।।"
तथाहि-
"अतिदेशो नाम इतरधर्मस्य इतरस्मिन् प्रयोगाय आदेशः"(मीमांसा)
अन्यत्रापि-
अतिदेशश्च प्रायेण इववदादिसादृश्यवाचकशब्देन यथा 'प्रकृतिवद् विकृतिः कर्त्तव्यः' इत्यादौ। अतिदेशः वैदिककर्म्मणीव व्याकरणादिशास्त्रे,लौकिकव्यवहारे च विद्यते।तद्यथा-“इण्वदिक इति वक्तव्यम् "इत्यत्र वार्तिके रूपातिदेशः, “कर्म्मणा कर्मवत्तुल्यक्रिय”(अष्टाध्यायी-३.१.८७) , "पुंवत्कर्मधारयजातीयदेशीयेषु"
(अष्टाध्यायी-६.३.४२) चेत्यादौ
कार्य्यातिदेशः, "सिब्बहुलं छन्दसि णिद्वक्तव्यः" इत्यत्र
निमित्तातिदेशः, व्यपदेशिवद्भाव इत्यादौ संज्ञातिदेश इत्येवं प्रकारा अतिदेशाःसन्ति।लोके च "गोसदृशो गवय"इत्यादौ रूपातिदेश इति।
"अन्वादेशः"-अन्वापूर्वो दिशधातुः पश्चात्कथनार्थं ज्ञापयति।
"आदेशः कथनम्,अन्वादेशः अनुकथनम्"(काशिका)।व्याकरणशास्त्रेऽन्वादेशः किञ्चित् पारिभाषिकं वर्तते।तदुच्यते-
"किञ्चित्कार्यं विधातुमुपात्तस्य कार्यान्तरं विधातुं पुनरुपादानं अन्वादेशः"(सिद्धान्तकौमुदी)।
एवमेव 'उपदेश:,'व्यदेश:' इति प्रभृतयोऽपि विविधार्थं बोधयन्ति। तदर्थं "प्रयोगानुसारिणो धात्वर्थाः" इत्याख्येऽध्याये तत्सर्वं वद्रष्टव्यम्।तत्र विस्तरेण विमृष्टं वर्तते।
Comments
Post a Comment