उपसर्गानुसारिणो धात्वर्थाः-८(डुदाञ् दाने)
"डुदाञ् दाने"इति जुहोत्यादिगणस्थोभयपदी सकर्मकोऽनिट् धातुः।दाधातुर्विविधोपसर्गपूर्वोऽनेकार्थान् प्रकाशयति।
दीयत इति दानम्।दानं नाम देवब्राह्मणादिसम्प्रदानकद्रव्यमोचनम्। तदुच्यते-
“अर्थानामुदिते पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम्।
दानमित्यभिनिर्द्दिष्टं व्याख्यानं तस्य वक्ष्यते॥"
तत्र सम्प्रदानस्वत्वापादकद्रव्यत्यागो नाम दानम्।तदुक्तं-
"दानं च अपुनर्ग्रहणाय,
स्वस्वत्वनिवृत्तिपूर्वकम् परस्वत्वोपादानम्"
(प्रौढमनोरमा-भट्टोजिदीक्षितः)
"आदानम्"-आङुपसर्गपूर्वको दाधातुर्ग्रहणार्थे प्रयुज्यते।तद्यथा-
"आदानमप्रियकरं दानञ्च प्रियकारकम्।"
(मनुस्मृतिः-७.२०४)
अन्यच्च-
"आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिव"
(रघुवंशम्-४.८६)।
"प्रदानम्"-प्रकृष्टं दानं प्रदानम्।तदुक्तं-
“होमे प्रदाने भोज्ये च यदेभिरभिवीक्ष्यते"
(मनुस्मृतिः-३.२४०)
पुनश्च-
"प्रदानं स्वाम्यकारणम्” इति (मनुः)।
उच्चारणार्थेऽपि प्रपूर्वको दाधातुप्रयोगो लभ्यते धातोरनेकार्थत्वात्।तद्यथा -
"यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव संस्कृताम्"
(रामायणम्-५.२०.१८)
तत्र प्रदास्यामि उच्चारयिष्यामि, व्याहरिष्यामि,वक्ष्यामि इति भावः।
"प्रतिदानम्"-
"प्रतिकृत्य दानं प्रतिरूपं दानं वा प्रतिदानम्"इति व्युत्पत्त्या प्रतिपूर्वको दाधातुर्विनिमयं तुल्यरूपदानं न्यस्तार्पणञ्च बोधयति।
न्यस्तार्पणार्थे तदुक्तं-
"पुमानुपनिधिर्न्यासः प्रतिदानं तदर्पणम्"
(अमरकोशः-२.९.८२)
तथाहि-
"प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः"
(अष्टाध्यायी-१.४.९२)
प्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात् (अमरकोशः-२.३.११)
चेति सूत्रे काशिकाकारः
"दत्तस्य प्रतिनिर्यातनं प्रतिदानम्"
इत्यर्थं विवृणोति।तत्त्वबोधिनीकारस्यापि तन्मतम्-"देयस्य प्रतिनिर्यातनं प्रतिदानम्।"
प्रतिनिर्यातनं नाम प्रत्यर्पणं विनिमयो वा।तद्यथा-
यैः पूर्वं गृहीतास्तिलास्तेभ्यो माषाः प्रतिदानम् इति।
"निदानम्"-"निश्चयं दीयतेऽनेनेति निदानम्" अथ च नितरां "दीयतेऽसाधारणतया जन्यतेऽनेन इति निदानम्"
इति निपूर्वको दाधातुरवश्यदानार्थम्
आदिकारणार्थं रोगनिवारणार्थञ्च बोधयति।
अवश्यदानार्थे निपूर्वो दाधातु्रथा-
"निपृणाति निददाति ह्यसौ पिण्डान् पितृभ्य इति पुत्रः (निरुक्तम्-२.११.१ इत्यत्र दुर्गः
आदिकरणार्थे निदानशब्दो यथा-
"निदानमिक्ष्वाकुकुलस्य सन्ततेः सुदक्षिणा दोर्हृदलक्षणं दधौ।"
(रघुवंशम्-३.१)
तत्र मानं कोशवचनम्-
"हेतुर्ना कारणं बीजं निदानं त्वादिकारणम्।"
(अमरकोशः-१.४.३०)
तथाहि-
"भूतभव्यभवदात्मनः प्रभो यन्निदानमखिलस्य शाश्वतम्"
(याद०-१७.१०३)
रोगनिवारणार्थेऽपि निदानशब्दो लभ्यते।तद्यथा-
'वैद्यो रोगनिदानं करोति'
तथाहि-
"निदानं कारणे वत्सदामादिकारणक्षये" (मेदिनीकोशः)
"निदानं कारणे रोगनिर्णये वत्सदामनि" (विश्वकोशः)।
"अनुदानम्"-'अनु'उपसर्गपूर्वको दाधातुः पश्चाद्वर्तिदानार्थम् आर्थिकसहयोगं वा बोधयति।तद्यथा-विश्वविद्यालय-अनुदान-आयोगः (University Grants commission)
विश्वविद्यालयेभ्यः छात्रेभ्यश्च अनुदानम्(Grants) ददाति अर्थात् आर्थिकं सहयोगं करोतीति भावः।
"उपादानम्"-'उप' तथा 'आङ्' इति उपसर्गद्वयपूर्वको दाधातुः साहित्यशास्त्रे लक्षणाभेदं,दर्शनशास्त्रे कारणभेदं लोकव्यवहारे ग्रहणार्थञ्च बोधयति।तत्रादौ साहित्ये स्वार्थसिद्ध्यर्थपराक्षेपात्मिका
अजहत्स्वार्थरूपिका उपादानलक्षणा भवति।तदुच्यते-
"स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थं स्वसमर्पणम्।
उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा।।"
(काव्यप्रकाशः-कारिका-१०)
दर्शनशास्त्रे "उपादीयते अनेन इति उपादानं कारणम्।" तद्यथा-
मृत्तिका घटस्योपादानकारणम्।
अन्यत्रापि-
“असदकरण दुपादानग्रहणात् सर्वसम्भवामावात्।शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच्च सत् कार्य्यम्।।"
(साङ्ख्यकारिका-कारिकासङ्ख्या-९)
लोकव्यवहारे चोपदानशब्दो ग्रहणार्थं वेदयति।तद्यथा-निर्धनो राज्ञो धनमुपाददाति।
तथाहि-
“विस्रब्धं ब्राह्मणः शूद्रात् द्रव्योपादानमाचरेत्”
(मनुस्मृतिः-८.४१७)
पुनश्च-
"मुख्यर्थस्येतराक्षेपो वाक्यार्थेऽन्वयसिद्धये।स्यादात्मनोप्युपादानादेषोपादानलक्षणा।।"
(साहित्यदर्पणः-१०परिच्छेदः)
तत्र मानम्
"प्रत्याहार उपादानम्"
(अमरकोशः-३.२.१६) इति।
"सम्प्रदानम्"-
"सम्यक्प्रकारेण दीयते यद्दानं तत् सम्प्रदानम्" इति व्युत्पत्त्या सम्प्रपूर्वको दाधातुर्देयद्रव्यार्थे वर्तते।तदुच्यते-
"दीयतां सम्प्रदानं च परिष्वज्य च वानरान्"(रामायणम्-४.११.३४) अत्र"सम्प्रदानं देयद्रव्यम्"इति।
व्याकरणशास्त्रे तु "सम्यक् प्रदीयते अस्मै इति सम्प्रदानम्" इति व्युत्पत्त्या कारकभेदे सम्प्रदानं किञ्चन पारिभाषिकमस्ति।
भगवता पाणिनिना तदुक्तं-
"कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम्"
(अष्टाध्यायी-८.४.३२)
तद्व्याख्यायां काशिकायां तदित्थं निर्दिश्यते-
"कर्मणा करणभूतेन कर्ता यमभिप्रैति, तत् कारकं संप्रदानसंज्ञं भवति"(काशिका)
पुनश्च
"दानस्य कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानसंज्ञः स्यादिति"
(सिद्धान्तकौमुदी)
वार्तिककारेण तु ततोऽधिकं
"क्रियया यमभिप्रैति सोऽपि सम्प्रदानम्"इति स्वीक्रियते।
एतत्सर्वं भावमादाय सम्प्रदानलक्षणं तदित्थं निरूप्यते-
“सम्प्रदानं तदेव स्यात् पूजानुग्रहकाम्यया।
दीयमानेन संयोगात् स्वामित्वं लभते यदि॥”
(मुग्धबोधव्याकरणटीकायां दुर्गादासः)
पुनश्च-
“गत्यादिभिन्ने धात्वर्थे चतुर्थ्या विग्रहस्थया।
यः स्वार्थो बोधनीयस्तत् संप्रदानत्वमीरितम्॥”
"अपादानम्"-
'अपादीयते विश्लिष्यतेऽस्मादिति अपादानम्' इति व्युत्पत्त्या 'अप'+'आङ्' इति उपसर्गद्वयपूर्वको दाधातुः पृथक्करणं विभागं कारकसञ्ज्ञाभेदञ्च बोधयति।"यस्माद्वस्तुनो वस्त्वन्तरस्य चलनं भवति तदापादनम्।" तदुक्तं -
"ध्रुवमपायेऽपादानम्"
(अष्टाध्यायी-१.४.२४)
तत्रापायो विश्लेषः पृथक्करणं विभागो वियोगश्च।
तदुररीकृतं हरिकारिकायाम्-
"अपाये यदुदासीनं चलं वा यदि वाऽचलम्।
ध्रुवमेव तदावेशात्तदपादानमुच्यते॥"
(वाक्यपदीयम्)
इति
Comments
Post a Comment