गतिः(प्रयोगानुसारिणो धात्वर्थाः"
"गतिः"-
"गम्लृ गतौ" इति भ्वादिगणीयस्थात् परस्मैपदिनः सकर्मकादनिटो धातोर्भावेकरणादौ क्तिनि प्रत्यये निष्पन्नो गतिरिति शब्दः
ज्ञानप्राप्तियात्रासरणीगमनेषु अवस्थोपायस्वरूपर्थेषु शब्दशास्त्रीयपारिभाषिकसञ्ज्ञाविशेषे
चानेकार्थेषु प्रयुज्यते।तत्रादौ गमनार्थे
गतिशब्दो यथा-
"गमनं गतिः" इति व्युत्पत्त्या गमिधातोर्भावे क्तिनि प्रत्यये गमनार्थं बोधयति।तदाह-
"मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः"
(रघुवंशम्-१.४)
"गम्यतेऽस्याम्" इति व्युत्पत्त्या अधिकरणे क्तिन्प्रत्यये मार्गार्थं वेदयति।तद्यथा-
“शुक्लकृष्ण गती ह्येते जगतः शाश्वते मते"
(श्रीमद्भगवद्गीता -८ .२६)
गमने देशान्तरप्रापणे चार्थेऽपि गतिशब्दोल्लेखो भगवता पाणिनिना स्वकीयेऽष्टाध्यायीग्रन्थे विहितः।तद्यथा-
"न गतिहिंसार्थेभ्यः"
(अष्टाध्यायी-१.३.१५)
पुनस्तत्रैव-
"गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णौ"
(अष्टाध्यायी-१.४.५२)
तथाहि-
"क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः"
(अष्टाध्यायी-३.४.७६)
उपर्युक्तेषु एतेषु सूत्रेषु गतिर्नाम देशान्तरप्रापणम् उत्तरदेशसंयोगो गमनम् (Motion इति बोधकः) चार्थो ध्वन्यते।
शब्दशास्त्रीयसञ्ज्ञार्थे गतिशब्दः पुनर्यथा-
अष्टाध्याय्याम् "गतिश्च"(१.४.६०) इत्यस्मात् सूत्रादारभ्य "जीविकोपनिषदावौपम्ये"(१.४.७९) इति यावत्सु सूत्रेषु पाठितानाम् शब्दानां गतिरिति व्याकरणशास्त्रीया पारिभाषिकी सञ्ज्ञा कथ्यते।
पुनश्च-
"कुगतिप्रादय:"(अष्टाध्यायी-२.२.१८),
"गतिरनन्तरः"(अष्टाध्यायी-६.२.४९) ,
"गतिकारकोपपदात् कृत्" (अष्टाध्यायी-६.२.१३९),
"सगतिरपि तिङ्"(अष्टाध्यायी-८.१.६८),
"गतिर्गतौ"(अष्टाध्यायी-८.१.७०) च
इति सूत्रेषु गतिः पारिभाषिकसञ्ज्ञार्थ एव व्यवहृता।
वार्तिककृतापि पारिभाषिकसञ्ज्ञाविशेषे गतिशब्दो निर्दिष्टः।तद्यथा-
"द्विगुप्राप्तापन्नालंपूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः"(वार्तिकम्),
"गतिकारकेतरपूर्वपदस्य यण् नेष्यते" (वार्तिकम्),
"गतिग्रहणे उपसर्गग्रहणमिष्यते"(वार्तिकम्)।
भगवान् पाणिनिर्निजसूत्रेषु गमनार्थकस्य पारिभाषिकसञ्ज्ञाविशिष्टस्य चोभयोः प्रकारयोः गतिशब्दयोः प्रयोगं चकार।
अत्र मानम्-
"उभयगतिरिह भवति" इति।
अत्र परिभाषायां गतिशब्दः प्राप्त्यर्थे ज्ञानार्थे च लभ्यते।अस्या परिभाषाया
अयमाशयो यदिह व्याकरणशास्त्रे लोकशास्त्रप्रसिद्धयोर्द्वयोरपि अर्थयोः प्राप्तिर्ज्ञानं वा भवति।अर्थात् लोकप्रसिद्धसङ्ख्यात्वेन व्यवहृतानाम् एकं द्वे त्रीणि......इति प्रभृतीनां तथा "बहुगणवतुडति सङ्ख्या"
(अष्टाध्यायी-१.१.२३) इति सूत्रेणविहितायाः
शास्त्रप्रसिद्धसङ्ख्यासञ्ज्ञायाश्च
पुनश्च गतिशब्देनापि गमनार्थकस्य पारिभाषिकसञ्ज्ञाविशिष्टस्य चोभयोः प्राप्तिर्ग्रहणं ज्ञानं बोधश्च भवति।
अत्र मानं "सर्वे गत्यर्था ज्ञानार्थाः प्राप्त्यर्थाश्च"इति
महाभाष्यवचनमपि वर्तते।
पुनश्च-
"गत्यर्थस्त्रिधा गमनार्थो ज्ञानार्थो मोक्षार्थश्च" इति विद्वत्समाजे प्रसिद्धम् आभणकं श्रूतपूर्वं वर्तते।
”गम्यते ज्ञायतेऽनयेति गतिः" तथा "गम्यते प्राप्यतेऽनयेति गतिः"
इति व्युत्पत्त्या करणेऽर्थे पुनः क्तिन्प्रत्यये क्रमशो ज्ञानार्थं यात्रार्थञ्च प्रकाशयति।
उपायार्थे गतिशब्दो यथा-
"हरेर्नाम हरेर्नाम हरेर्नामैव केवलम्
कलौ नास्त्येव नास्त्येव नास्त्येव गतिरन्यथा।।"
अन्यत्रापि-
"स्थितस्य गतिश्चिन्तनीया , न गतस्य न वा आगामिनः" (शब्दकौस्तुभः)।
अवस्थार्थको विषयार्थकश्च गतिशब्दः पुनर्यथा-
"मनोरथानामगतिर्न विद्यते"
(कुमारसम्भवम्-५.६४) अत्र व्याख्यायां मल्लिनाथः पुनराह-
"मनोरथानां कामानामगतिरविषयो न विद्यते।
तथाहि-
"दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य"
(भर्तृहरिनीतिशतकम्)
पुनस्तत्रैव-
"कुसुमस्तबकस्येव द्वे गती स्तो मनस्विनाम्"
(भर्तृहरिनीतिशतकम्)
अन्यद्धि-
"दैवगतिर्हि चित्रा" इति
गमिधातोः पुनराधारार्थे क्तिन्प्रत्यये सति पथिमार्गसरण्याद्यर्थो बुध्यते।
तद्यथा-
"भिन्नगतिर्हि लोकः" (रघुवंशम्)।
अन्यत्रापि-
"आसयत् सलिले पृथ्वीं यः स मे श्रीहरिर्गतिः"इति ।
भगवता पाणिनिनापि एकस्मिन् सूत्रे आधाराष्थे क्तिन्प्रत्ययान्तः गतिशब्दोल्लेखो विहितः।तद्यथा-
"क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः"
(अष्टाध्यायी-३.४.७६)
एतद्व्याख्यायां बालमनोरमायां वासुदेवदीक्षितेन पुनरिदमुच्यते-
"गत्यर्थस्योदाहरणम्।यायते गम्यते अस्मिन्निति यातं मार्ग इत्यर्थः।
तत्रैव तत्वबोधिन्यां ज्ञानेन्द्रभिक्षुकेन पुनरित्थमाभण्यते-
"यायतेऽस्मिन्निति यानं मार्गः।"
कर्मफलार्थे गतिर्यथा-
“गतिर्भर्त्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ॥”
(श्रीमद्भगवद्गीता-९ .१८)
“गतिः कर्म्मफलम्” इति शाङ्करभाष्यमत्र प्रमाणम्।
उपर्युक्ततथ्यानामालोचनेनेदं ज्ञायते यद्गतिशब्दोऽनेकार्थको विद्यते।तन्मूलभूतो गमिधातुरपि बह्वर्थको नास्त्यत्र संशयः।
Comments
Post a Comment