अपवादः(प्रयोगानुसारिणो धात्वर्थाः"

"अपवादः"-अपपूर्वको वदधातोर्भावादिष्वर्थेषु घञा प्रत्ययेन निष्पन्नोपवादशब्दो निन्दा(जुगुप्सा,गर्हा),

वेदान्तविधिः,शब्दशास्त्रीयं बाधकशास्त्रञ्चादिषु अनेकेषु अर्थेषु प्रयुज्यते।

निन्दार्थे-

"न लोकापवादाद्भयं न लज्जा"-(भर्तृहरिशतकम्)

अन्यत्रापि-

"लोकापवादो बलवान्मतो मे"

पुनश्च-

"चिरकालान्मया श्रुतस्तवापवादः"

अन्यद्धि-

"देव्यामपि हि वैदेह्यां सापवादो यतो जनः"

तथाहि-

"अपवादस्तु निन्दने"

निन्दार्थेऽपवादशब्दो यथा-

"कोऽपवादः स्तुतिपदे यदशीलेषु चञ्चलाः"-

(किरातार्जुनीयम्-११.२५)

मिथ्याकथनार्थे अपवादशब्दो दृश्यते। तद्यथा-"गुणापवादेन तदन्यरोपणात्"

 (किरातार्जुनीयम्-१४.१२)

 आज्ञार्थेऽपवादशब्दप्रयोगो हि- "ततोऽपवादेन पताकिनीपतेः"(किरातार्जुनीयम्-१४.२७)

विश्रम्भार्थेऽर्थात् विश्वासार्थे चापवादो यथा-

"अपवादस्तु निन्दायामाज्ञाविश्रम्भयोरपि"

(मेदिनीकोशः)

अपोद्यते अपवाह्यते मिथ्याभूतम् अनेनेति विग्रहे अपपूर्वात् वदधातोः करणे घञा निष्पन्नोऽपवादशब्दो वेदान्ते मिथ्याभूतपदार्थनिवारणार्थम् अपदेशभेदः। 

"अध्यारोपापवादाभ्यां वस्तुतत्त्वविनिश्चयः"

(वेदान्तपरिभाषा)

अपवादो नाम बाधकशास्त्रम्।

"अपवादमिवोत्सर्गं व्यावर्तयितुमीश्वरः" (रघुवंशम्-१५.७)

पुनश्च-

"परनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः"

       (व्याकरणपरिभाषा)

कश्चिदुत्सर्गः कर्त्तव्यः कश्चन तदपवादः।तद्धि-

"मा हिंस्यात्सर्वभूतानि इति उत्सर्गः" तथा

 "वायव्यं श्वेतमालभेत इत्यपवादः"

तदित्थं सिध्यति यदपवादशब्दस्यानेकार्थेषु प्रयोगो लभ्यते। तस्मात् तन्मूलभूतस्य वदधातोरपि अनेकार्थत्वं स्वयं सिध्यति।