"सूत्रम्"(प्रयोगानुसारिणो धात्वर्थाः)

"सूत्रम्"-"सूत्र वेष्टने" इति चुरादिगणीय: सकर्मकः सेट् उभयपदी धातुरस्ति।केचनात्र 

सूत्र विमोचन इति पठन्तो विमोचनं मोचनाभावो ग्रन्थनमित्यर्थं निर्दिशन्तीति।तदाह क्षीरतरङ्गिणीकारः-

"सूत्र विमोचने-

विमोचनं मोचनाभावः,ग्रन्थनम्"इति।

सूत्र्यतेऽनेनेति विग्रहे 

एतस्माद्धातोः कप्रत्यये सति सूत्रशब्दो निष्पद्यते।यो हि कारणनिमित्तभूतं तन्तुं यज्ञोपवीतं शास्त्रादिसूचकग्रन्थं नाट्यानुष्ठानं साहित्यिकार्थबोधविधिविशेषं शास्त्रवाक्यभेदविशेषञ्चानेकार्थेषु प्रयुज्यते।

कारणनिमित्तभूते सूत्रशब्दो यथा-

"त्वमेव धर्म्मार्थदुघाभिपत्तये दक्षेण सूत्रेण ससर्ज्जिथाध्वरम्"

(श्रीमद्भागवतमहापुराणम्-४.६.४३)।

तन्तुरपि वस्त्रस्यनिर्माणस्य कारणभूतं निमित्तसाधनमेव वर्तते।तदर्थं सूत्रशब्दप्रयोगो यथा-

"मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे मतिः"

(रघुवंशम्-१.४)

अन्यद्धि- 

"मन्ये यथा श्याममुखस्य तस्य मृणालसूत्रान्तरमप्यलभ्यम्"

(कुमारसम्भवम्-१.४०)

 

तथाहि-

"सुवर्णसूत्राकलिताधराम्बरां विडम्बयन्तं शितिवाससस्तनुम्"

(शिशुपालवधम्-१.६)

अन्यत्रापि-

"पुष्पमालानुषङ्गेण सूत्रं शिरसि धार्यते"इति।

अत्र मानं कोशवचनमपि- 

"पुंसि वेमा वायदण्डः सूत्राणि नरि तन्तवः"(अमरकोशः-२.१०.२८)

यज्ञोपवीतार्थे सूत्रशब्दो महानिर्वाणतन्त्रे पुनर्यथा-

"ब्राह्मण्यचिह्नमेतावत् केवलं सूत्रधारणम्" (महानिर्वाणः-१.४८)

पुनश्च-

"शिखासूत्रवान् ब्राह्मणः" इति।

एतस्मादेव यज्ञोपवीतस्य कृते यज्ञसूत्रमपि प्रयुज्यते।

शास्त्रव्यवस्थासूचकग्रन्थेऽपि सूत्रशब्दो लभ्यते।तद्यथा-कल्प्यते यज्ञप्रयोगो यत्र तत् कल्पसूत्रम्।तदाह-

"कल्पस्य वैदिककर्मानुष्ठानस्य प्रतिपादकं सूत्रम् कल्पसूत्रम्"इति।

कल्पसूत्रम् आचार्यभद्रबाहुविरचितं वर्तते।पुनश्च-श्रौतगृह्यधर्मशूल्वभेदैः कल्पसूत्रं चतुर्धा विभज्यते।

नाट्यप्रयोगानुष्ठानमपि सूत्रशब्देन कीर्त्यते।तदाह-

"नाट्यस्य यदनुष्ठानं तत्सूत्रं स्यात्सबीजकम्।

रङ्गदैवतपूजाकृत्सूत्रधार इति स्मृतः॥"

आधुनिके शिक्षाशास्त्रे साहित्यिकार्थबोधनशैली संक्षेपेण कथनविधिश्च सूत्रपदेनोच्यते।

"अल्पाक्षरत्वे सति बह्वर्थबोधकत्वं सूत्रत्वम्" इति तल्लक्षणं प्रस्तूयते।

यथा-

चाणक्यार्थशास्त्रनीतिशास्त्रप्रभृतयो ग्रन्थाः सूत्रशैल्या सूत्रविधिना वा निर्माताः सन्ति।

पाणिन्यादिमहर्षिभी रचितो ग्रन्थविशेषः

शास्त्रवाक्यभेदश्चापि सूत्रशब्देन कीर्त्यते।तदाह- 

"सूत्राच्च कोपधात्" 

(अष्टाध्यायी-४.२.६५) 

इति सूत्रस्य व्याख्यायां काशिकायां 

"पाणिनीयमष्टकं सूत्रम्" इत्युच्यते।

पुनश्च 

"अष्टकं सूत्रम्" इति(न्यासः)

तदिदं सूत्रपदेन कापिलं साङ्ख्यसूत्रं, पातञ्जलं योगसूत्रं,गौतमीयं न्यायसूत्रं,काणादं वैशेषिकसूत्रं,जैमिनीयं मीमांसासूत्रम्,बादरायणीयं वेदान्तसूत्रञ्चेति प्रभृतीनां शास्त्रीयसूत्रात्मकग्रन्थानां बोधो भवति।

सूत्रलक्षणे तदित्थमुच्यते- 

“स्वल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवत् विश्वतोमुखम्।

अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रविदो विदुः।।”

एतद्वचनस्यायमाशयो यत्-

अल्पाक्षरान्वितं सन्देहरहितं सारभूतं स्तोभरहितम् अनवद्यञ्च शास्त्रवाक्यं सूत्रं व्यपदिश्यते।शास्त्रवाक्यात्मकानां सूत्राणां षाड्विध्यं पुनर्निदिश्यते। तदुच्यते-

"सञ्ज्ञा च परिभाषा च विधिर्नियम एव च।

प्रतिषेधोधिकारश्च षड्विधम् सूत्रलक्षणम्।।"

उपर्युक्ततथ्यानामाधारेणेदं सिध्यति यत्सूत्रशब्दो 

वस्त्रसाधने तन्तौ  शास्त्रीयव्यवस्थायां बोधविधौ नाटकोपकरणे प्रस्तावे शास्त्रवाक्यभेदे चानेकार्थेषु सूत्रशब्दप्रयोगो लभ्यते।तस्मात्तन्मूलभूतस्य सूत्रिधातोरपि अनेकार्थत्वं सुसङ्गतमेवेति मन्मतिः।