"व्युत्पत्तिः व्युत्पन्नः"(प्रयोगानुसारिणो धात्वर्थाः)
"व्युत्पत्तिः,व्युत्पन्नः"-'विशिष्टा उत्पत्तिरिति व्युत्पत्तिः' इति विग्रहे
'वि'+'उद्' इत्युपसर्गद्वयपूर्वकः पदधातोः क्तिन् प्रत्यये सति व्युत्पत्तिशब्दः सिध्यति।यो हि ज्ञानं निर्वचनम् उत्पत्तिं संस्कारं नियमं व्यवहारञ्चानेकान् अर्थान् बोधयति।
ज्ञानार्थेऽपि वि-उद् इति उपसर्गद्वययोगेन पदधातुर्लभ्यते-
"शक्तस्य प्रतिभाति शक्तश्च व्युत्पद्यते" (काव्यमीमांसा, पदवाक्यविवेकः) अत्र व्युत्पद्यते अर्थात् जानाति।
वि-उद् इति उपसर्गद्वययोगेन पदधातुः उत्पत्त्यर्थमपि प्रकाशयति।तद्यथा-प्रयोगदृष्ट्या
"रमन्ते योगिनो यस्मिन्" इत्यर्थे रामशब्दो व्युत्पाद्यते।अत्र व्युत्पाद्यते अर्थात् उत्पाद्यते सम्भाव्यत इति भावः।
पुनश्च-
"उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि भवन्ति" इति वचने अव्युत्पन्नानि अर्थात् धातुतो नोत्पद्यन्त इति।
"व्युत्पन्नः"- 'वि-उद् इति उपसर्गद्वययोगेन पदधातुः संस्कारार्थे लभ्यते।तद्यथा-"व्युत्पन्नोऽयं जनः" अत्र व्युत्पन्नः अर्थात् संस्कारसम्पन्नः संस्कारितश्च।
नियमार्थेऽपि 'वि-उद् इति उपसर्गद्वययोगेन पदधातुः" दृश्यते।
शास्त्रतो लोकतो वा सिद्धा युक्तिरिति व्युत्पत्तिः।अस्य शब्दस्य पर्यायपदान्येव न्यायः,सिद्धान्तो नियमश्चेति शब्दाः। परमलघुमञ्जूषायां समासनिरूपणे तदाह -
"न च चित्रगुरित्यादौ लक्षणा। बहुव्युत्पत्तिभञ्जनापत्तेः"
(परमलघुमञ्जूषा)।अत्र
व्युत्पत्तिरित्युक्ते नियमः।
पुनश्च-
"चकारादिनिषेधोऽथ बहुव्युत्पत्तिभञ्जनम्।
कर्तव्यं ते न्यायसिद्धं त्वस्माकं तदिति स्थितिः।।"
(वैयाकरणभूषणसारः)।
एतदर्थमेव व्यत्पत्तिवादग्रन्थस्य नामान्वर्थतां भजते।
व्यवहारार्थे व्युत्पत्तिशब्दो यथा-
लोकव्युत्पत्तिः अर्थात् लोकव्यवहारः तथा शास्त्रव्युत्पत्तिः अर्थात् शास्त्रव्यवहारः।
निर्वचनार्थेऽपि वि-उद् इति उपसर्गद्वययोगेन पदधातुः" दृश्यते।तदाह- व्युत्पत्तिर्व्युतपादनं निर्वचनं वेत्यर्थः।
"गिरति अज्ञानान्धकारम् यः स गुरुः" इति गुरुशब्दस्य 'व्युत्पत्तिः' वर्तते।
"पङ्के पङ्काद्वा जायते यत् तत् पङ्कजम्" इति पङ्कजशब्दस्य व्युत्पत्तिः वर्तते।
पुनश्च-"कारके"(अष्टाध्यायी-१.४.२६)
इति सूत्रव्याख्यायां सिद्धान्तकौमुद्यां तदित्थम् उच्यते-
" क्रियाजनकं कारकम्। करोति क्रियान्निर्वर्तयतीति भाष्ये व्युत्पत्तिदर्शनात्।"
तथाहि
"सति सम्भवे व्युत्पत्तिरन्यथा कर्तव्या रूढेरनियमात्"इति।
Comments
Post a Comment