पाणिनिधातुपाठे उपसर्गसहितोपदिष्टा धातवः
पाणिनिधातुपाठे केचन धातवः सोपसर्गाः समुपदिष्टास्तद्यथा-
१."आङः शसि इच्छायाम्" इति पाणिनिधातुपाठे भ्वादिगणे परस्मैपदी सकर्मकः सेट् धातुः पठ्यते।यस्यायं भावः यदाङुपसर्गपूर्वः शशिधातुरिच्छार्थको विद्यते।अत्र मानम्-
"आङः शसीति प्रयोगादयमाङ्पूर्व एव प्रयोक्तव्यः तथा च काश्यपः-अयमाङः पर एव प्रयोक्तव्य इति।सम्मतायां न च केवलो नाप्युपसर्गान्तरपूर्व" इति (माधवीयधातुवृत्तिः)।
अनेन सिद्ध्यति यदयं न केवलो धातुर्नान्योपसर्गपूर्वश्च।यतोहि अयं धातुः पाणिनिधातुपाठ एवाङुपसर्गपूर्व उपदिश्यते।कविकल्पद्रुमे तु "शसि आशिषि" इति धातुः पठ्यते।तत्र आशीरिष्टार्थशंसनमिति निर्दिश्यते। केषाञ्चिन्मते इच्छार्थे वर्तत इति दुर्गादासेन प्रतिपाद्यते।
अत्र पुनर्मानम्-
"आशंसायां भूतवच्च"(३.३.१३२) इति पाणिनिसूत्रमेव।अस्मिन् सूत्रे आङुपसर्गपूर्वः शशिधातोरिच्छार्थ एव दृश्यते।आशंसा नाम अप्राप्तस्य प्राप्तुमिच्छा।एतत्सूत्रव्याख्यायायां काशिकायां तदुच्यते-
"आशंसनमाशंसा,अप्राप्तस्य प्रियार्थस्य प्राप्तुमिच्छा" इति (काशिका)।
तदित्थं सिध्यति यत् शसिधातुराङ्पूर्व इच्छार्थं बोधयतीति नात्र संशयः।
२."आङः शासु इच्छायाम्" इति पाणिनिधातुपाठेऽदादिगणे
आत्मनेपदी सकर्मकः सेट् इति धातुः
पठ्यते।अयमाशयो यद्-आङुपसर्गपूर्वः शासुधातुरिच्छार्थको वर्तते। कविकल्पद्रुमे च पुननारङ्पूर्वः शासु
आशिष्यर्थे वर्तते।आङ्पूर्व इति केवलानामन्यपूर्वाणाञ्च प्रयोगनिरासार्थं वर्तते।परम्-
"इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यो नमोवाकं प्रशास्महे" इति उत्तररामचरितस्य मङ्गलपद्ये आचार्यभवभूतिप्रयोगेनेदं सिद्ध्यति यदयं धातुराङ्पूर्व इति प्रायिकम्।अथवा आचार्यपाणिनिमतेऽयं धातराङ्पूर्वस्तथा केषाञ्चन मते तदतिरिक्तपूर्वोऽपि।
तत्राशीरिष्टार्थाशंसनम् इति तदर्थो निर्दिश्यते।दुर्गादासाचार्यमतानुसारेण
अन्येषामाचार्याणां मतेऽयंधातुरिच्छायामपि दृश्यते।
तदेवं सिध्यति हि-आङ्पूर्वः शासुधातुरिच्छार्थबोधको विद्यते।
३."आङः क्रन्द सातत्ये" इति पाणिनिधातुपाठे चुरादिगणे उभयपदी अकर्मकः सेट् धातुरित्युपदिश्यते।सातत्यं निरन्तरं नित्यञ्चेत्यर्थः।
कविकल्पद्रुमे पुनः
"आङः क्रन्द शब्दसातत्ये" इति पठ्यते।तत्र
"शब्दसातत्यं निरन्तरशब्दक्रिया" इति दुर्गादासेन प्रतिपाद्यते।
तदेवं सिध्यति यत् आङुपसर्गपूर्वाद् क्रन्दधातुर्निरन्तरक्रियार्थे प्रयुज्यते।
४."आङः षद पद्यर्थे" इति पाणिनिधातुपाठे चुरादिगणे उभयपदी सकर्मकः सेट् धातुः समुपदिश्यते।अत्र पद्यर्थो नाम पदेरर्थः।अर्थात् पदधातोः योऽर्थः स एवार्थोऽस्य धातोरिति भावः।
तस्मादयं धातुः गत्यर्थको विद्यते।यतोहि भगवता पाणिनिना स्वयमेव धातुपाठे
"पद गतौ" इति दिवादिगण आत्मनेपदी सकर्मकोऽनिट् धातुरुपदिष्टः।
"सर्वे गत्यर्था ज्ञानार्थकाः प्राप्त्यर्थकाश्च" इति महाभाष्यवचनात् समेऽपि गत्यर्थका धातवः न केवलं गत्यर्थका एव भवन्ति,अपितु ते धातवो ज्ञानार्थकाः प्राप्त्यर्थकाश्चापि भवन्ति।
अत्र प्रमाणम्-
"पद गतौ गतिर्यानं ज्ञानं च" इति (क्षीरतरङ्गिणी)।
पुनश्च-
"आङः षद पद्यर्थे।पद्यतेरर्थो गतिः" इति क्षीरस्वामी।
तदित्थं सिध्यति यद् आङुपसर्गपूर्वात् षदधातुः गतिं ज्ञानं प्राप्तिञ्च बोधयतीति मन्मतिः।
५."इङ् अध्ययने" अदादिगण आत्मनेपदी सकर्मकोऽनिट् धातुः।अध्ययनमर्थतः शब्दतश्च गुरुतो ग्रहणम्।अयं धातुः
नित्यमधिपूर्वः प्रयुज्यते।अत्रापि
प्रमाणं पाणिनिसूत्रम्-
"णेरध्ययने वृत्तम्"
(अष्टाध्यायी-७.२.२६)
तथा
"अध्ययनतोऽविप्रकृष्टाख्यानाम्"
(अष्टाध्यायी-२.४.५) इत्यनयोः सूत्रयोः "इङ्" धातुरधिपूर्व एव दृश्यते।
अन्यद्धि-
इङिकावध्युपसर्गतो न व्यभिचरतः
"इणो गा लुङि" (अष्टाध्यायी-२.४.४५) इति सूत्रव्याख्यायां बालमनोरमायामिदमुच्यते-
"नित्यमधिपूर्व इति।धातुपाठे वचनमिदम्।अधीते इत्यत्र धातुरुपसर्गं न व्यभिचरतीति भूवादिसूत्रे भाष्ये"।
तथाहि-
"इङिकावध्युपसर्गतो न व्यभिचरतः"
इति वचनम्।
६."इक् स्मरणे" इति अदादिगणे परस्मैपदी सकर्मकोऽनिट् धातुः पठ्यते।अयं धातुर्नित्यमेवाधिपूर्वः।
अधिग्रहणम् अन्यपूर्वस्य केवलस्य च "इक्"धातोः प्रयोगनिरासार्थमुच्यते।अत्र प्रमाणं पाणिनिसूत्रमेव-
"अधीगर्थदयेशां कर्मणि"
(अष्टाध्यायी-२.३.५२) इति पाणिनिसूत्रमेव मानम्।
एतत्सूत्रव्याख्यायां काशिकायां वृत्तौ प्रतिपाद्यते-
"अधीगर्थाः स्मरणार्थाः" इति (काशिका)।
अन्यत्र चोक्तम्-
"अधीक इति।'इक् स्मरणे' (धातुपाठः-१०४७) इत्यस्याधिपूर्वस्य ग्रहणम्। अधीगित्यनेन समानार्था अधीगर्थाः। ककारानुबन्धकरणमस्य धातोरत्रैव सूत्रे विशेषणार्थम्। अध्ययनार्थानामित्युच्यमाने सन्देहः स्यात्-कोऽयं धातुरिति। अधिपूर्वस्योच्चारणेनाधिपूर्वस्यैवास्य प्रयोग इति दर्शयति" इति (न्यासः)।
तथाहि-
"अधिपूर्वस्यैवोच्चारणमेवमेवायं प्रयोक्तव्य इति ज्ञापनार्थम्" इति (पदमञ्जरी)।
अन्यद्धि-
"इक्स्मरणे॑नित्यमधिपूर्वः, तस्यार्थ इवार्थों यस्य सोऽधीगर्थः।स्मरणार्थक इति यावत् "इति (बालमनोरमा)।
पुनश्च -
"अधिशब्दोच्चारणम्इङिकावध्युपसर्गं न व्यभिचरतः॑इति ज्ञापनार्थम्" इति (तत्त्वबोधिनी)।
७."अनो रुध कामे" इति दिवादिगणे आत्मनेपदी सकर्मकोऽनिट् धातुः पठ्यते।अत्र कामो नाम इच्छा।
यथा -अनुरुध्यते धनं लोकः ,लोकः(संसारः) धनम् इच्छतीत्यर्थः।अत्र मानम्-
"रुधेरनूपसृष्टस्य कामे वृत्तस्य दिवादित्वमात्मनेपदित्वं च "
इति (माधवीयधातुवृत्तिः)।
पुनश्च -
"अनुपूर्वो रुधिर् इच्छार्थे दिवादिः अनुरुध्यते" इति (क्षीरतरङ्गिणी)।
तथाहि-
"अनौ उपसर्गे रुधेः कामवृत्तेर्दिवादित्वमात्मनेपदित्वञ्च अनुरुध्यते अनुरुरुधे अनुरोद्धा अनुरोधः" इति (धातुप्रदीपः)।
पाणिनिसूत्रेऽपि केचन धातवः सोपसर्गाः समुपदिष्टास्तद्यथा-
"भुवः प्रभवः"(अष्टाध्यायी-१.४.३१) इति सूत्रे धातुपाठे सत्तार्थके वर्त्तमानस्य भूधातोः "प्र" इति उपसर्गपूर्वप्रयोगेण "प्रभवति अस्मात् इति प्रभवः" इति व्युत्पत्त्या प्रकटितो भवति प्रथमं प्रकाशते वेत्यर्थोऽङ्गीक्रियते।तदुच्यते-
"भवनं भूः। प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः। भूकर्तुः प्रभवो यः,तत् कारकमपादानसंज्ञं भवति" इति (काशिका)।
तथाहि-
"प्रभवति प्रथमं प्रकाशतेऽस्मिन्निति प्रभवः"
इति (बालमनोरमा)
यथा-हिमवतो गङ्गा प्रभवति इत्यस्य गङ्गा हिमपर्वतात् हिमालयात् प्रकटिता भवति प्रथमं प्रकाशते वेत्यर्थः।
Comments
Post a Comment