"शाब्दिकदृष्ट्या समासशक्तिविमर्श:"

                   "शाब्दिकदृष्ट्या समासशक्तिविमर्श:"

         "वादिप्रतिवादिभ्यां निर्णीतोऽर्थः सिद्धान्तः"

इति वचनं ध्यायं ध्यायं समासादिवृत्तिविषये कः सिद्धान्त आश्रयणीय इति निर्णेतुं सकलोऽपि प्रमुखदार्शनिकसमाज उपस्थितो भवति।तथा च "मुण्डे मुण्डे मतिर्भिन्ना" इति न्यायेन तत्र विविधाः सिद्धान्ता वादाश्च

भाष्यादिषु दार्शनिग्रन्थेषु प्रपञ्चिताः।तत्र "शाब्दिकदृष्ट्या समासशक्तिविमर्श:" इति तावदत्र प्रस्तूयते।

             “वादे वादे जायते तत्त्वबोधः” इति विचार्यमाणा दर्शनान्तरीयं मतं दूषयन्तस्तत्राहुर्वैयाकरणाः-

यथा वाक्ये पृथक्पदानाम् आकाङ्क्षादिसहकारेण विशिष्टार्थप्रत्ययो नैवं वृत्तौ,किन्तु अवयवशक्त्या समुदायशक्तिसहकृतया जायमाना पदार्थोपस्थितिरेव विशेष्यविशेषणभावापन्नविशिष्टार्थमवगाहते "संस्पृष्टार्थः समर्थम्" इति भाष्यात्।

         अत्र वृत्तिपदेन समासादीनां पञ्चानां वृत्तीनां सङ्ग्रहणं भवति।ताश्च समासादिवृत्तयः समर्थे एव भवन्ति "समर्थः पदविधिः" (अष्टाध्यायी-२.१.१)

इति सूत्राधिकारात्।तच्च सामर्थ्यं बोद्धृभेदात् द्विविधं व्यपेक्षाभावलक्षणं एकार्थीभावलक्षणञ्च।तत्र व्यपेक्षाभावलक्षणं यथा-

"स्वार्थपर्य्यवसायिनां पदानाम् आकाङ्क्षादिवशाद्यः परस्परान्वयस्तद् व्यपेक्षाभावलक्षणसामर्थ्यम्।"

एकार्थीभावलक्षणं पुनर्यथा-

 "एकार्थीभावलक्षणसामर्थ्यन्तु प्रक्रियादशायां प्रत्येक

मर्थवत्त्वेन पृथग्गृहीतानां पदानां समुदायशक्त्या विशिष्टैकार्थप्रतिपादकतारूपम्।"         तदित्थं स्पष्टं भवति यद् व्यपेक्षाशक्त्या पृथक्-पृथगवयवार्थोपस्थितिर्भवति तथा एकार्थीभावशक्त्या समुदायरूपार्थोपस्थितिर्जायते।इदमेव पक्षद्वयं भाष्ये अवयवार्थानां हानोपादानदृष्ट्या जहत्स्वार्था-अजहत्स्वार्था-वृत्तित्वेन व्यवह्रियते।

             जहति स्वानि(पदानि) यमर्थं सः जहत्स्वः(अर्थः)।जहत्स्वः अर्थो यस्यां वृत्तौ सा जहत्स्वार्था वृत्तिरिति समानाधिकरणानामेव बहुव्रीहिरित्यनुरोधाल्लाघवाच्च,(व्यधिकरणानां बहुव्रीहेः ज्ञापकाश्रयितत्वाद्भाष्यकृता गौरवप्रदर्शितत्वाच्च)।तथा च जहति(पदानि) स्वार्थं यस्यां सा जहत्स्वार्था इति फलितार्थकथनेन पदे वर्णवत् समासादिवृत्तौ अवयवघटकीभूतपदार्थानां न स्वतन्त्रतयोपस्थितिः।

          अजहत्स्वार्था-वृत्तिपक्षे तु विग्रहवाक्यादिव अवयवार्थानां स्वतन्त्रतयोपस्थितिसत्वात् तत्र विशेषणाद्यन्वयः स्यात् तद्वारणाय व्यपेक्षावादिभिः(अजस्वार्था-वृत्तिवादिभिः) अनेकानि अपूर्ववचनानि कर्त्तव्यानि स्युः। कर्त्तव्येषु च तेषु वचनेषु महते गौरवाय भविष्यति सिद्धान्तः।तदालोचितं वैयाकरणाभूषणसारे श्रीमता कौण्डभट्टेन-

                             "बहूनां वृत्तधर्माणां वचनैरेव साधने।

                        स्यान्महद्गौरवं तस्मादेकार्थीभाव आश्रितः।।"

            (वैयाकरणभूषणसारे समासशक्तिनिर्णयः)

तस्माद्धि

                    "समासे खलु भिन्नैव शक्तिः पङ्कजशब्दवत्।।"

 अयं भावः-व्यपेक्षावादिनां नये अनेके दोषाः सन्ति।तद्यथा-

१.समासादिवृत्तिषु एकार्थीभावाभिधानरूप-विशिष्टशक्तेरस्वीकारे "राज्ञः पुरुषः" इति विग्रहवाक्ये इव "राजपुरुष:" इत्यादिसमस्तस्थलेऽपि राजपदार्थस्य स्वतन्त्रोपस्थितिसत्वाद् "ऋद्धस्य" इत्यादिविशेषणयोगः स्यात्।विशेषणयोगो यथा न स्यात् तदर्थं "सविशेषणानां वृत्तिर्न वृत्तस्य विशेषणयोगो न" इति अपूर्ववचनं कर्त्तव्यं भवेत्।

२.समासनियमवारणाय विभाषावचनं कर्त्तव्यं भविष्यति। अस्माकं तु

                    "वावचनानर्थक्यं स्वभावसिद्धत्वात्" इति।

३.किञ्च "कुक्कुटाण्डम्,मृगक्षीरम्" इत्यादौ कुक्कुटादिपदार्थे स्त्रीत्वस्य प्रतीतये

"कुक्कुट्यादीनामण्डादिषु च" इति वार्तिकाख्यम् अपूर्ववचनं कर्त्तव्यं भवेत्।

४.किञ्च राजपदस्य राजसम्बन्धिनि अर्थे लक्षणास्वीकारः। ततश्च पुरुषेण सह अभेदसम्बन्धबोधाय आकाङ्क्षादिपदानां सहाय्यं स्वीकर्त्तव्यं भविष्यतीति कृत्वा वाक्यार्थज्ञाने महद्गौरवम् स्यात्।

५.किञ्च पङ्कजपदवद् अन्यत्रापि चित्रग्वादावपि एकार्थीभावरूपा वृत्तिराश्रयितव्या भवेद् अन्यथा "वर्षासु रथकारो अग्निमादधीत" इति  वाक्यार्थबोधावसरे "रथकारः" इति पदे मीमासांसिद्धान्तस्थरथकाराधिकरणं विरुध्येत।

६.किञ्च "प्राप्तोदको ग्रामः"इति अषष्ठ्यर्थबहुव्रीह्यादौ विनिगमनाविरहात् पूर्वोत्तरपदयोः क्व लक्षणा स्यात्।भूषणं कारिकायां तदुच्यते-

                         अषष्ठयर्थबहुव्रीहौ व्युत्त्पत्त्यन्तरकल्पना।

                क्लृप्तत्यागश्चास्ति तव तत् किं शक्तिं न कल्पयेः॥

                                     (वैयाकरणभूषणसारः)

७.अपितु व्यपेक्षावादिनां मते बहुव्युत्पत्तिकल्पना कर्तव्या भवति तथा चकारादिप्रतिषेधोऽपि करणीयो भवति।तदुच्यते-

                       चकारादिनिषेधोऽथ बहुव्युत्त्पत्तिभञ्जनम्।

                  कर्तव्यं ते न्यायसिद्धं त्वस्माकं तदिति स्थितिः॥

८.किञ्च "वृत्तावुपसर्जनपदार्थे सङ्ख्या न प्रतीयते" इति नियमोऽपि विरुध्येत।

तस्मादेववैयाकरणाः समासादिवृत्तिविषये विशिष्टशक्तिवादिनो भवन्ति।अर्थात् समासादिवृत्तिषु विशिष्टां शक्तिम् एकार्थीभावरूपां जहत्स्वार्था-वृत्तिं समर्थयन्ति

तथा वाक्ये व्यपेक्षावृत्तिम् अङ्गीकुर्वन्तीति शम्।

                                                    लेखकः-

                                                      दीपककुमारचौधरी

                                  ‌       (संस्कृतशोधार्थी-दीपकवात्स्यः)

                                        का.सिं.द.सं.वि.वि.दरभंगा,बिहार

                                                    (व्याकरणविभागः)